કોઈપણ સર્જરી પછી સ્નાયુઓની નબળાઈ દૂર કરવા માટે પ્રોટીન અને કસરત.

શસ્ત્રક્રિયા (સર્જરી) ભલે નાની હોય કે મોટી, તે શરીર માટે એક શારીરિક તણાવ (Stress) છે. સર્જરી પછી મોટાભાગના દર્દીઓ અનુભવે છે કે તેમનું શરીર પહેલા જેવું શક્તિશાળી રહ્યું નથી. હાથ-પગ ધ્રૂજવા, ચાલતી વખતે થાક લાગવો અથવા સ્નાયુઓ પાતળા પડી જવા એ સામાન્ય લક્ષણો છે. આ સ્થિતિને ‘મસલ એટ્રોફી’ (Muscle Atrophy) કહેવામાં આવે છે.

સ્નાયુઓની આ નબળાઈ દૂર કરવા માટે બે સ્તંભો સૌથી મહત્વના છે: યોગ્ય પોષણ (પ્રોટીન) અને વૈજ્ઞાનિક કસરત. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે આ બંનેનું મિશ્રણ કેવી રીતે તમને ઝડપથી બેઠા કરી શકે છે.

૧. પ્રોટીન: સ્નાયુઓના બાંધકામ માટેની ઇંટો

પ્રોટીન એ શરીરના સ્નાયુઓ માટેનું બિલ્ડિંગ બ્લોક છે. સર્જરી દરમિયાન પેશીઓને જે નુકસાન થયું હોય છે, તેને રિપેર કરવા માટે શરીરને સામાન્ય કરતા વધુ પ્રોટીનની જરૂર પડે છે.

• ઝડપી રુઝાવ (Wound Healing): પ્રોટીન ટાંકા અને આંતરિક ઘા રુઝાવવા માટે કોલેજન (Collagen) બનાવે છે.
• નબળાઈ અટકાવવી: જો આહારમાં પૂરતું પ્રોટીન નહીં હોય, તો શરીર પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે હાજર સ્નાયુઓને ઓગળવાનું શરૂ કરશે, જેનાથી નબળાઈ વધશે.

પ્રોટીનના શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત:

• શાકાહારી: પનીર, કઠોળ (મગ, ચણા, સોયાબીન), દાળ, દૂધ, દહીં અને ટોફુ.
• માસાહારી: ઈંડા, ચિકન અને માછલી.
• પ્રોટીન સપ્લિમેન્ટ્સ: જો આહાર દ્વારા જરૂરિયાત પૂરી ન થાય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ‘વે પ્રોટીન’ (Whey Protein) કે પ્રોટીન પાવડર લઈ શકાય છે.

૨. કસરત: સ્નાયુઓને સક્રિય કરવાની રીત

માત્ર પ્રોટીન ખાવાથી સ્નાયુઓ મજબૂત નથી થતા; તે પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્નાયુઓને ઉત્તેજિત (Stimulate) કરવા પડે છે, જે કસરત દ્વારા જ શક્ય છે.

A. પ્રારંભિક તબક્કો (દિવસ ૧ થી ૧૪): આઇસોમેટ્રિક કસરતો

જ્યારે સાંધા હલાવવાની મનાઈ હોય, ત્યારે આ કસરતો વરદાન છે. આમાં સાંધો હલાવ્યા વગર માત્ર સ્નાયુઓને કડક કરવામાં આવે છે.

• ઉદાહરણ: ઘૂંટણની નીચે ઓશીકું મૂકીને તેને દબાવવું અથવા હાથની મુઠ્ઠી જોરથી વાળવી.

B. મધ્યમ તબક્કો (અઠવાડિયું ૨ થી ૬): રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેનિંગ

જ્યારે ડૉક્ટર હલનચલનની છૂટ આપે, ત્યારે હળવા અવરોધ (Resistance) સાથે કસરત શરૂ કરવી જોઈએ.

• થેરા-બેન્ડ (Thera-band): આ ઈલાસ્ટિક બેન્ડ સ્નાયુઓ પર હળવું દબાણ લાવે છે જે જીમમાં વજન ઉઠાવવા જેવી જ અસર આપે છે, પણ વધુ સુરક્ષિત રીતે.

C. એડવાન્સ તબક્કો: ફંક્શનલ સ્ટ્રેન્થનિંગ

આમાં એવી કસરતો હોય છે જે તમને રોજિંદા કામમાં મદદ કરે. જેમ કે, ખુરશી પરથી ઉભા થવું (Squats) કે પગથિયાં ચઢવા.

૩. પ્રોટીન અને કસરતનો સમન્વય (Timing is Key)

સંશોધનો મુજબ, કસરત કર્યાના ૩૦ થી ૬૦ મિનિટની અંદર પ્રોટીનયુક્ત આહાર લેવાથી સ્નાયુઓનો વિકાસ સૌથી ઝડપી થાય છે. આને ‘એનાબોલિક વિન્ડો’ કહેવામાં આવે છે. કસરત સ્નાયુઓમાં નાના ‘માઈક્રો-ટેર’ (ખેંચાણ) પેદા કરે છે અને પ્રોટીન તેને રિપેર કરીને સ્નાયુને પહેલા કરતા વધુ મજબૂત બનાવે છે.

૪. સર્જરી પછી સ્નાયુઓની સુરક્ષા માટે નિષ્ણાતોની સલાહ

શું કરવું?	શા માટે?
હાઇડ્રેશન (પાણી)	સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (Cramps) રોકવા અને પ્રોટીનના પાચન માટે.
વિટામિન C અને D	વિટામિન C પેશીઓને જોડે છે અને વિટામિન D કેલ્શિયમના શોષણમાં મદદ કરે છે.
ધીરજ રાખો	સ્નાયુઓ બનતા સમય લાગે છે. અચાનક ભારે વજન ન ઉઠાવો.
પૂરતી ઊંઘ	શરીર જ્યારે આરામમાં હોય ત્યારે જ સ્નાયુઓનું સમારકામ (Repair) સૌથી વધુ થાય છે.

૫. સાવચેતી: ક્યારે અટકવું?

જો કસરત કે પ્રોટીન ડાયેટ દરમિયાન નીચેનામાંથી કંઈ પણ અનુભવાય તો નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરો:

• કસરત વાળા ભાગમાં અચાનક સોજો કે લાલાશ આવવી.
• કિડનીની સમસ્યા ધરાવતા દર્દીઓએ વધુ પ્રોટીન લેતા પહેલા ડૉક્ટરને પૂછવું.
• અસહ્ય દુખાવો થવો.

નિષ્કર્ષ

સર્જરી પછીની નબળાઈ એ કાયમી નથી. જો તમે તમારા આહારમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ જાળવશો અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ નિયમિત કસરત કરશો, તો તમે માત્ર સાજા જ નહીં થાઓ, પણ સર્જરી પહેલા કરતા પણ વધુ ‘ફિટ’ અનુભવશો.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે તમારા ઓપરેશનના પ્રકાર મુજબ ખાસ ‘ડાયેટ અને એક્સરસાઇઝ ચાર્ટ’ બનાવી આપીએ છીએ જેથી તમારી રિકવરી ૧૦૦% થાય.