લાંબો સમય ઉભા રહેવાથી થતા પીંડીના દુખાવા (Calf Pain) થી રાહત.

આજના સમયમાં ઘણી એવી નોકરીઓ અને વ્યવસાયો છે જેમાં કલાકો સુધી સતત ઉભા રહેવું પડે છે. પછી તે ટ્રાફિક પોલીસ હોય, શિક્ષકો હોય, સિક્યુરિટી ગાર્ડ હોય, સર્જન હોય કે રસોડામાં કામ કરતી ગૃહિણીઓ. દિવસના અંતે જ્યારે તમે બેસો છો, ત્યારે પગની પીંડીઓમાં (Calf Muscles) ભારેપણું, કળતર અને અસહ્ય દુખાવો અનુભવાય છે.

પીંડીના સ્નાયુઓને આપણું ‘બીજું હૃદય’ (Second Heart) કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ લોહીને નીચેથી ઉપર હૃદય તરફ ધકેલે છે. જો તમે લાંબો સમય ઉભા રહો છો, તો આ સ્નાયુઓ પર સતત દબાણ આવે છે. આ લેખમાં આપણે પીંડીના દુખાવાના કારણો અને તેનાથી બચવા માટેની અસરકારક રીતો વિશે જાણીશું.

૧. લાંબો સમય ઉભા રહેવાથી કેમ દુખાવો થાય છે?

જ્યારે આપણે સ્થિર ઉભા રહીએ છીએ ત્યારે:

• લોહીનો ભરાવો: હૃદયથી પગ સુધી લોહી સરળતાથી પહોંચે છે, પણ પગથી પાછું હૃદય તરફ જવામાં મુશ્કેલી પડે છે. લોહી પગની નસોમાં જમા થવાથી સોજો અને દુખાવો થાય છે.
• સ્નાયુઓનો થાક: પીંડીના સ્નાયુઓ સતત સંકોચાયેલી અવસ્થામાં રહે છે, જેથી તેમાં લૅક્ટિક એસિડ જમા થાય છે.
• ગાદી પર દબાણ: શરીરનું બધું વજન એડી અને પંજા પર આવવાથી પીંડીના સ્નાયુઓ ખેંચાય છે.

૨. પીંડીના દુખાવામાં રાહત મેળવવાના તાત્કાલિક ઉપાયો

જો તમે કામ પરથી ઘરે આવ્યા હોવ અને પીંડીઓ ફાટતી હોય, તો આ ઉપાયો કરો:

A. લેગ એલિવેશન (પગ ઊંચા રાખવા)

સૌથી અસરકારક રસ્તો એ છે કે પલંગ પર સૂઈ જાઓ અને પગની નીચે ૨-૩ તકિયા મૂકો જેથી પગ તમારા હૃદયના લેવલથી ઊંચા રહે. ૧૫-૨૦ મિનિટ આ સ્થિતિમાં રહેવાથી જમા થયેલું લોહી પાછું ફરશે અને સોજો ઉતરશે.

B. કોન્ટ્રાસ્ટ બાથ (ગરમ-ઠંડા પાણીનો શેક)

બે ડોલ લો—એક ગરમ પાણીની અને બીજી ઠંડા પાણીની. ૩ મિનિટ પગ ગરમ પાણીમાં રાખો અને ૧ મિનિટ ઠંડા પાણીમાં. આ પ્રક્રિયા ૩ વાર કરો. આનાથી લોહીની નસો સંકોચાશે અને ફૂલશે, જે ‘પમ્પિંગ’ જેવું કામ કરશે.

C. હળવી માલિશ

પીંડીના ભાગમાં નીચે (ઘૂંટી) થી ઉપર (ઘૂંટણ) ની દિશામાં હળવા હાથે માલિશ કરો. ક્યારેય ઉપરથી નીચે માલિશ ન કરવી, કારણ કે તે લોહીના પ્રવાહની વિરુદ્ધ દિશા છે.

૩. કામ દરમિયાન કરી શકાય તેવી હળવી કસરતો

જો તમારે નોકરી દરમિયાન લાંબો સમય ઉભા રહેવું પડતું હોય, તો વચ્ચે-વચ્ચે આ કરો:

• એન્કલ મોબિલિટી: ઉભા ઉભા જ પંજાને ઉપર-નીચે કરો અથવા ગોળ ફેરવો.
• હિલ-ટો રેઈઝ: થોડીવાર એડી પર ઉભા રહો અને પછી પંજા પર (ટિપ્ટો). આનાથી પીંડીના સ્નાયુઓ સક્રિય થશે.
• જગ્યા પર ચાલવું: એક જ સ્થિતિમાં સ્થિર ઉભા રહેવાને બદલે થોડી સેકન્ડ માટે જગ્યા પર જ ડગલાં ભરો.

૪. પીંડીના સ્નાયુઓ માટે બેસ્ટ સ્ટ્રેચિંગ કસરતો

૧. વોલ સ્ટ્રેચ (Wall Stretch)

દીવાલ સામે ઉભા રહી બંને હથેળી દીવાલ પર ટેકવો. એક પગ પાછળ સીધો રાખો અને એડી જમીન પર દબાવો. આગળનો ઘૂંટણ ધીમેથી વાળો. પાછળના પગની પીંડીમાં સુંદર ખેંચાણ અનુભવાશે. ૩૦ સેકન્ડ પકડી રાખો.

૨. બેસીને પંજો ખેંચવો

જમીન પર બેસી પગ સીધા કરો. એક રૂમાલ કે બેલ્ટને પંજામાં ભરાવીને તમારી તરફ ખેંચો. ઘૂંટણ સીધો રાખવો.

૫. લાંબા ગાળાના નિવારણ માટે ટિપ્સ (Prevention)

• યોગ્ય પગરખાં (Footwear): બહુ ફ્લેટ ચપ્પલ કે બહુ હાઈ હીલ્સ ન પહેરો. આર્ક સપોર્ટ (Arch support) વાળા શૂઝ પહેરવાથી પીંડી પરનો લોડ ઘટે છે.
• કોમ્પ્રેસન સ્ટોકિંગ્સ (Compression Stockings): જો તમને ‘વેરિકોઝ વેઈન્સ’ (નસો ફૂલી જવી) ની સમસ્યા હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ખાસ મોજા પહેરો. તે લોહીને ઉપર ધકેલવામાં મદદ કરે છે.
• પાણી અને પોષણ: શરીરમાં પાણી, મેગ્નેશિયમ અને પોટેશિયમની ઉણપથી પીંડીના ગોટલા ચઢે છે. કેળા, ડ્રાયફ્રૂટ્સ અને નાળિયેર પાણી લો.

🚨 સાવચેતી: ક્યારે ડૉક્ટરને બતાવવું?

જો પીંડીમાં દુખાવાની સાથે નીચે મુજબના લક્ષણો હોય, તો તે DVT (Deep Vein Thrombosis) હોઈ શકે છે, જે ગંભીર છે: ૧. માત્ર એક જ પગની પીંડીમાં સોજો અને લાલાશ હોય. ૨. તે ભાગ અડવાથી ખૂબ ગરમ લાગતો હોય. ૩. અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે.

નિષ્કર્ષ

લાંબો સમય ઉભા રહેવું એ મજબૂરી હોઈ શકે છે, પણ પીંડીના દુખાવા સાથે જીવવું એ જરૂરી નથી. દિવસમાં માત્ર ૧૦ મિનિટ તમારા પગને આપવાથી તમે ગંભીર નસોની બીમારીઓથી બચી શકો છો. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક માં અમે પીંડીના દુખાવા માટે ખાસ ‘મસલ એનર્જી ટેકનિક’ અને ‘કાર્ડિયાક રિહેબ’ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીએ છીએ.