શિયાળામાં અસ્થમાના દર્દીઓએ રાખવાની વિશેષ સાવચેતી.
શિયાળાની ઠંડી હવા અને બદલાતું વાતાવરણ સામાન્ય લોકો માટે આહલાદક હોઈ શકે છે, પરંતુ અસ્થમા (દમ) ના દર્દીઓ માટે આ ઋતુ ઘણી મુશ્કેલીઓ લઈને આવે છે. ઠંડી હવા, વાતાવરણમાં વધતો ભેજ, ધુમ્મસ અને પ્રદૂષણ અસ્થમાના હુમલા (Asthma Attack) નું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે.
જ્યારે ઠંડી હવા શ્વાસ વાટે ફેફસામાં જાય છે, ત્યારે શ્વાસનળીમાં સોજો આવે છે અને તે સાંકડી થઈ જાય છે, જેને ‘બ્રોન્કોસ્પેઝમ’ કહેવાય છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે શિયાળામાં અસ્થમાના દર્દીઓએ કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ જેથી તેઓ સુરક્ષિત રહી શકે.
૧. અસ્થમા અને શિયાળો: વિજ્ઞાન શું કહે છે?
શિયાળામાં અસ્થમા વધવાના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:
- ઠંડી અને સૂકી હવા: ઠંડી હવા શ્વાસનળીને ઉત્તેજિત કરે છે, જેનાથી કફ વધુ બને છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે.
- વાયુ પ્રદૂષણ અને સ્મોગ: શિયાળામાં હવા ભારે હોય છે, જેથી પ્રદૂષણના કણો જમીન નજીક જમા થાય છે, જે ફેફસા માટે જોખમી છે.
- વાયરલ ઇન્ફેક્શન: શિયાળામાં શરદી-ખાંસી અને ફ્લૂના વાયરસ વધુ સક્રિય હોય છે, જે અસ્થમાને ટ્રિગર કરે છે.
૨. બહાર નીકળતી વખતે રાખવાની સાવચેતી
- માસ્ક કે સ્કાર્ફનો ઉપયોગ: બહાર નીકળતી વખતે નાક અને મોઢા પર માસ્ક અથવા ગરમ સ્કાર્ફ વીંટાળો. આનાથી ફેફસામાં સીધી ઠંડી હવા જવાને બદલે થોડી હૂંફાળી હવા જશે.
- નાકથી શ્વાસ લેવાની આદત: હંમેશા નાકથી જ શ્વાસ લો. નાક હવાને કુદરતી રીતે ગરમ અને ફિલ્ટર કરવાનું કામ કરે છે. મોઢાથી શ્વાસ લેવાથી ઠંડી હવા સીધી શ્વાસનળીમાં પહોંચે છે.
- બહાર જવાનો સમય: વહેલી સવારે અથવા મોડી રાત્રે જ્યારે ઠંડી અને પ્રદૂષણ સૌથી વધુ હોય ત્યારે બહાર જવાનું ટાળો. તડકો નીકળ્યા પછી જ બહાર નીકળવું હિતાવહ છે.
૩. ઘરની અંદરનું વાતાવરણ કેવું રાખવું?
- ભેજ પર નિયંત્રણ: ઘરમાં વધુ પડતો ભેજ ન હોવો જોઈએ, કારણ કે ભેજમાં ‘મોલ્ડ’ (ફૂગ) અને ‘ડસ્ટ માઈટ્સ’ ઝડપથી વધે છે.
- ધૂપ અને અગરબત્તી ટાળો: બંધ રૂમમાં અગરબત્તી, ધૂપ કે મચ્છર અગરબત્તીનો ધુમાડો અસ્થમાના દર્દી માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે.
- સ્વચ્છતા: ગાદલા, ઓશીકા અને ચાદરને ગરમ પાણીથી ધોવા જોઈએ જેથી ધૂળના રજકણો દૂર થાય.
૪. દવાઓ અને ઇન્હેલરનું મહત્વ
અસ્થમાના દર્દી માટે ઇન્હેલર એ તેમનું ‘લાઈફ-સેવર’ છે.
- ઇન્હેલર હંમેશા સાથે રાખો: શિયાળામાં ક્યારે પણ ઇન્હેલર વગર બહાર ન નીકળવું.
- પ્રેવેન્ટર ઇન્હેલર: જો ડૉક્ટરે રોજિંદા ઉપયોગ માટે કોઈ ઇન્હેલર આપ્યું હોય, તો તકલીફ ન હોય તો પણ તેને ચાલુ રાખવું. તે શ્વાસનળીના સોજાને કાબૂમાં રાખે છે.
- વેક્સિનેશન: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ દર વર્ષે ફ્લૂની રસી (Flu Shot) લેવી જોઈએ, જેથી શિયાળામાં થતા વાયરલ ઇન્ફેક્શનથી બચી શકાય.
૫. આહાર અને જીવનશૈલી
- હૂંફાળું પ્રવાહી: દિવસ દરમિયાન હૂંફાળું પાણી, સૂપ અથવા હર્બલ ટી પીવાનું રાખો. આનાથી ગળું સાફ રહેશે અને કફ પાતળો થશે.
- વિટામિન-ડી અને સી: સૂર્યપ્રકાશમાં બેસવું અને વિટામિન-સી યુક્ત ફળો (લીંબુ, સંતરા) ખાવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.
- હળવી કસરત: બહાર ઠંડી હોય તો ઘરમાં જ હળવી કસરત કે યોગ કરો. ‘પ્રાણાયામ’ ફેફસાની ક્ષમતા વધારવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.
૬. કટોકટીના લક્ષણો (Warning Signs)
જો નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર ડૉક્ટર પાસે પહોંચવું:
- ઇન્હેલર લીધા પછી પણ શ્વાસ લેવામાં રાહત ન થવી.
- બોલતી વખતે શ્વાસ ચડવો અથવા હાંફ ચડવી.
- નખ અથવા હોઠ વાદળી પડવા (ઓક્સિજનની કમી).
- સતત ખાંસી અને છાતીમાં ભારેપણું લાગવું.
નિષ્કર્ષ
અસ્થમા એ ડરવાની બીમારી નથી, પરંતુ સાવચેતી રાખવાની બીમારી છે. જો તમે તમારા ઇન્હેલરનો સાચો ઉપયોગ કરો, ઠંડીથી બચો અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવો, તો તમે શિયાળાની મજા કોઈપણ તકલીફ વગર માણી શકો છો.
