શિક્ષકો માટે લાંબો સમય ઉભા રહેવાને કારણે થતા પગના દુખાવાનો ઈલાજ.
શિક્ષકનો વ્યવસાય સન્માનજનક છે, પરંતુ તે શારીરિક રીતે ખૂબ જ પડકારજનક પણ છે. એક શિક્ષકે દિવસના ૫ થી ૬ કલાક સતત ઉભા રહીને ભણાવવું પડે છે. લાંબો સમય ઉભા રહેવાને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણ બળને લીધે લોહીનો પ્રવાહ પગ તરફ વધે છે, જેનાથી પગમાં સોજો, એડીનો દુખાવો અને વેરિકોઝ વેઇન્સ (Varicose Veins) જેવી સમસ્યાઓ ઉદભવે છે.
જો તમે પણ શિક્ષક છો અને દિવસના અંતે તમારા પગમાં ભારેપણું કે દુખાવો અનુભવો છો, તો આ લેખમાં અમે તેના કારણો અને અસરકારક આયુર્વેદિક તથા ફિઝિયોથેરાપી ઉપાયો વિશે ચર્ચા કરીશું.
૧. લાંબો સમય ઉભા રહેવાથી થતી સમસ્યાઓ
- પ્લાન્ટર ફેસાઈટિસ (Plantar Fasciitis): એડીના નીચેના ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો થવો.
- મસલ ફેટિગ (Muscle Fatigue): પિંડી (Calf muscles) ના સ્નાયુઓ જકડાઈ જવા.
- વેરિકોઝ વેઇન્સ: પગની નસો ફૂલી જવી અને વાદળી રંગની દેખાવી.
- સાંધાનો દુખાવો: ઘૂંટણ અને થાપા પર વધારાનું દબાણ આવવું.
૨. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી (Footwear Matters)
શિક્ષકો માટે તેમના પગરખાં એ સૌથી મહત્વનું સાધન છે.
- ફ્લેટ ચંપલ ટાળો: એકદમ સપાટ તળિયાવાળા ચંપલ કે હાઈ હીલ્સ ન પહેરો.
- આર્ક સપોર્ટ: એવા શૂઝ પસંદ કરો જે તમારા પગના વળાંક (Arch) ને સપોર્ટ આપે. ‘મેમરી ફોમ’ વાળા શૂઝ ઉભા રહેતી વખતે દબાણને સમાન રીતે વહેંચે છે.
- કદ: પગરખાં બહુ ટાઈટ ન હોવા જોઈએ, કારણ કે સાંજ સુધીમાં પગમાં કુદરતી સોજો આવતો હોય છે.
૩. ક્લાસરૂમમાં અપનાવવા જેવી નાની આદતો
૧. વેઇટ શિફ્ટિંગ (Weight Shifting): સતત બંને પગ પર વજન રાખીને ઉભા રહેવાને બદલે દર થોડી મિનિટે વજન એક પગ પરથી બીજા પગ પર શિફ્ટ કરો. ૨. હલનચલન રાખો: એક જગ્યાએ સ્થિર ઉભા રહીને ભણાવવાને બદલે ક્લાસમાં ધીમે-ધીમે ચાલતા રહો. ચાલવાથી પિંડીના સ્નાયુઓ ‘પંપ’ તરીકે કામ કરે છે અને લોહીને પાછું હૃદય તરફ મોકલે છે. ૩. માઈક્રો-બ્રેક્સ: જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ લખતા હોય ત્યારે ૨-૩ મિનિટ માટે ખુરશી પર બેસો અને પગને હળવા કરો.
૪. અસરકારક ફિઝિયોથેરાપી કસરતો
ઘરે આવ્યા પછી અથવા રિસેસ દરમિયાન આ કસરતો કરો:
- કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch): દીવાલનો સહારો લઈને એક પગ પાછળ રાખો અને એડી જમીન પર દબાવો. ૧૦-૨૦ સેકન્ડ પકડી રાખો.
- એન્કલ પમ્પિંગ (Ankle Pumping): બેસીને અથવા સૂઈને પંજાને ઉપર-નીચે અને ગોળાકાર ફેરવો.
- ટેનિસ બોલ મસાજ: ખુરશી પર બેસીને પગના તળિયા નીચે ટેનિસ બોલ રાખો અને તેને આગળ-પાછળ ફેરવો. તે એડીના દુખાવામાં તાત્કાલિક રાહત આપે છે.
૫. ઘરે કરવા માટેના દેશી અને આયુર્વેદિક ઉપાયો
૧. મીઠાના ગરમ પાણીનો શેક: હૂંફાળા પાણીમાં સિંધવ મીઠું (Epsom Salt) નાખીને ૧૫ મિનિટ પગ પલાળી રાખો. તે સોજો અને થાક ઉતારવામાં અકસીર છે. ૨. પગ ઊંચા રાખીને સૂવું (Elevation): રાત્રે સૂતી વખતે પગ નીચે ૨ ઓશીકા રાખો જેથી પગ હૃદયના લેવલથી ઊંચા રહે. આનાથી લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે. ૩. તેલ માલિશ: રાત્રે સૂતા પહેલા તલના તેલ અથવા સરસવના તેલને હૂંફાળું ગરમ કરી તળિયામાં માલિશ કરો. આયુર્વેદમાં તેને ‘પાદાભ્યંગ’ કહેવાય છે, જે આખા શરીરનો થાક ઉતારે છે.
૬. વેરિકોઝ વેઇન્સ માટે ખાસ ટિપ
જો નસો ફૂલી જવાની શરૂઆત થઈ હોય, તો ‘કોમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ’ (Compression Stockings) પહેરવા જોઈએ. આ ખાસ મોજાં પગ પર યોગ્ય દબાણ બનાવી રાખે છે અને લોહીને નીચે જમા થતું અટકાવે છે.
નિષ્કર્ષ
શિક્ષણ આપવું એ સેવા છે, પણ તે માટે તમારે તમારા સ્વાસ્થ્યનું બલિદાન આપવાની જરૂર નથી. યોગ્ય પગરખાં, નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ અને આયુર્વેદિક સંભાળ દ્વારા તમે પગના દુખાવાને રોકી શકો છો. યાદ રાખો, જો તમે સ્વસ્થ હશો તો જ તમે તમારા વિદ્યાર્થીઓને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ આપી શકશો.
