આર્થરાઈટિસના દર્દીઓએ કયા ખોરાક ખાવાનું ટાળવું જોઈએ?
આર્થરાઈટિસ એટલે કે સંધિવા એ સાંધામાં થતો સોજો અને દુખાવો છે. જ્યારે આપણે આર્થરાઈટિસની સારવાર વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે મોટાભાગે આપણું ધ્યાન દવાઓ અને કસરત પર હોય છે. પરંતુ, વિજ્ઞાન કહે છે કે તમે જે ખોરાક ખાઓ છો તે તમારા સાંધાના સોજાને કાં તો ઘટાડી શકે છે અથવા વધારી શકે છે.
કેટલાક ખોરાક શરીરમાં ‘ઇન્ફ્લેમેશન’ (સોજો) પેદા કરતા રસાયણો મુક્ત કરે છે, જે સાંધાની જકડન અને દુખાવામાં વધારો કરે છે. જો તમે સંધિવાથી પીડાતા હોવ, તો નીચે મુજબના ખોરાકથી દૂર રહેવું અથવા તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો અત્યંત જરૂરી છે.
૧. પ્રોસેસ્ડ શુગર (ખાંડ અને ગળ્યા પદાર્થો)
ખાંડ એ સોજો વધારનાર સૌથી મોટું પરિબળ છે. જ્યારે આપણે વધુ પડતી ખાંડ ખાઈએ છીએ, ત્યારે શરીર ‘સાઇટોકાઇન્સ’ નામના પ્રોટીન મુક્ત કરે છે જે સાંધામાં બળતરા પેદા કરે છે.
- શું ટાળવું: સોફ્ટ ડ્રિંક્સ, પેકેજ્ડ જ્યુસ, મીઠાઈઓ, કેક, કૂકીઝ અને સફેદ ખાંડ.
- વિકલ્પ: ગળપણ માટે કુદરતી સ્ટીવિયા અથવા મર્યાદિત પ્રમાણમાં ગોળ કે મધનો ઉપયોગ કરી શકાય.
૨. મેંદો અને રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ
મેંદો કે સફેદ લોટ શરીરમાં જઈને ઝડપથી ગ્લુકોઝમાં ફેરવાય છે, જે ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર વધારે છે અને શરીરમાં સોજાની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.
- શું ટાળવું: સફેદ બ્રેડ, પાસ્તા, બિસ્કિટ, પીઝા બેઝ અને મેંદાની રોટલી.
- વિકલ્પ: ઘઉંનો જાડો લોટ, જુવાર, બાજરી, રાગી અથવા ઓટ્સ જેવા આખા અનાજ (Whole Grains) પસંદ કરો.
૩. ટ્રાન્સ ફેટ અને સેચ્યુરેટેડ ફેટ
તળેલી વસ્તુઓ અને પેકેજ્ડ ફૂડમાં રહેલું ટ્રાન્સ ફેટ સાંધામાં સોજો વધારવાની સાથે હૃદય માટે પણ નુકસાનકારક છે.
- શું ટાળવું: ફ્રેન્ચ ફ્રાઈસ, ચિપ્સ, ડાલડા ઘી, અને વનસ્પતિ ઘીમાં બનેલી વસ્તુઓ.
- વિકલ્પ: એક્સ્ટ્રા વર્જિન ઓલિવ ઓઈલ, સરસવનું તેલ અથવા મર્યાદિત પ્રમાણમાં શુદ્ધ ગાયનું ઘી.
૪. રેડ મીટ (લાલ માંસ) અને પ્રોસેસ્ડ મીટ
લાલ માંસમાં સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે શરીરમાં સોજો પેદા કરે છે. વધુમાં, પ્રોસેસ્ડ મીટ (જેમ કે સોસેજ કે બેકન) માં સોડિયમ અને નાઈટ્રેટ્સ હોય છે જે દુખાવો વધારી શકે છે.
- શું ટાળવું: બકરા કે ઘેટાંનું માંસ (Mutton) અને તૈયાર માંસાહારી ખોરાક.
- વિકલ્પ: પ્રોટીન માટે દાળ, કઠોળ, પનીર અથવા જો માંસાહારી હોવ તો માછલી લઈ શકાય.
૫. વધુ પડતું મીઠું (સોડિયમ)
વધારે પડતું મીઠું ખાવાથી શરીરમાં પ્રવાહી (Fluid) જમા થાય છે, જેનાથી સાંધા પર સોજો આવે છે. ઘણા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વધુ સોડિયમ લેવાથી સંધિવાનું જોખમ વધી જાય છે.
- શું ટાળવું: અથાણાં, પાપડ, તૈયાર સૂપ, અને નમકીન ફરસાણ.
- વિકલ્પ: રસોઈમાં મીઠાનો ઉપયોગ ઓછો કરો અને સ્વાદ માટે લીંબુ કે આમચૂર પાવડર વાપરો.
૬. ઓમેગા-૬ ફેટી એસિડ ધરાવતા તેલ
શરીરને ઓમેગા-૩ અને ઓમેગા-૬ બંનેની જરૂર હોય છે, પરંતુ જ્યારે ઓમેગા-૬ નું પ્રમાણ વધી જાય (જેમ કે સોયાબીન કે સૂર્યમુખીના તેલના વધુ વપરાશથી), ત્યારે તે શરીરમાં સોજો વધારી શકે છે.
- શું ટાળવું: સોયાબીન ઓઈલ, કોર્ન ઓઈલ અને સીડ ઓઈલ્સનો વધુ પડતો વપરાશ.
- વિકલ્પ: ઓમેગા-૩ યુક્ત ખોરાક જેમ કે અખરોટ અને અળસી (Flaxseeds) ખાઓ.
૭. આલ્કોહોલ (દારૂ)
દારૂ પીવાથી શરીરમાં ‘યુરિક એસિડ’ નું પ્રમાણ વધી શકે છે, જે ખાસ કરીને ‘ગાઉટ’ (Gout) નામના આર્થરાઈટિસના દર્દીઓ માટે અત્યંત જોખમી છે. તે સોજો વધારવાની સાથે ઊંઘમાં પણ ખલેલ પહોંચાડે છે, જે રિકવરી ધીમી પાડે છે.
૮. ફિઝિયોથેરાપી અને આહારનું જોડાણ
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે જ્યારે આર્થરાઈટિસના દર્દીઓની સારવાર કરીએ છીએ, ત્યારે તેમને આહારમાં આ પરિવર્તનો લાવવાની ખાસ સલાહ આપીએ છીએ.
જ્યારે તમે ઉપર મુજબની વસ્તુઓ ખાવાનું બંધ કરો છો, ત્યારે સાંધાની આસપાસની બળતરા ઓછી થાય છે. આનાથી ફિઝિયોથેરાપી કસરતો વધુ અસરકારક બને છે અને દર્દીની હલનચલન ક્ષમતા (Mobility) ઝડપથી વધે છે.
નિષ્કર્ષ
તમારા સાંધાના દુખાવાનો ઇલાજ માત્ર હોસ્પિટલમાં જ નહીં, પણ તમારા રસોડામાં પણ છે. જે ખોરાક સોજો વધારે છે તેને ટાળીને તમે દવાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકો છો. તંદુરસ્ત આહાર અને યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી એ સંધિવા સામે જીતવા માટેના બે મુખ્ય સ્તંભ છે.
