સ્લિપ ડિસ્ક (Slipped Disc) શું છે? તેના માટે શ્રેષ્ઠ કસરતો
🦴 સ્લિપ ડિસ્ક (Slipped Disc) શું છે? તેના કારણો, લક્ષણો અને શ્રેષ્ઠ કસરતો
આપણી કરોડરજ્જુ (Spine) નાના હાડકાંઓની બનેલી છે, જેને મણકા (Vertebrae) કહેવામાં આવે છે. આ મણકાઓની વચ્ચે રબર જેવી નરમ અને લવચીક ‘ડિસ્ક’ હોય છે. આ ડિસ્ક શોક-એબ્સોર્બર તરીકે કામ કરે છે, જે આપણને ઝૂકવામાં, વળવામાં અને ચાલવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે આ ડિસ્કનો અંદરનો નરમ ભાગ બહારના સખત પડને ફાડીને બહાર નીકળી આવે છે, ત્યારે તેને ‘સ્લિપ ડિસ્ક’ અથવા ‘હર્નિએટેડ ડિસ્ક’ કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે આ બહાર નીકળેલો ભાગ નજીકની ચેતા (Nerve) પર દબાણ લાવે છે, ત્યારે અસહ્ય દુખાવો, ખાલી ચડવી કે નબળાઈ અનુભવાય છે.
૧. સ્લિપ ડિસ્ક થવાના મુખ્ય કારણો (Causes)
- વધતી ઉંમર: ઉંમર સાથે ડિસ્કમાં રહેલું પાણી ઓછું થાય છે, જેનાથી તે ઓછી લવચીક અને જલદી ફાટી જાય તેવી બને છે.
- ભારે વજન ઉંચકવું: કમરથી વળીને અચાનક ભારે વજન ઉંચકવાથી ડિસ્ક પર દબાણ આવે છે.
- બેઠાડુ જીવનશૈલી: કલાકો સુધી ખોટી રીતે બેસી રહેવાથી કરોડરજ્જુના નીચેના ભાગ (L4-L5) પર વધુ ભાર આવે છે.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધુ વજન ડિસ્કને નબળી પાડે છે.
- અચાનક આંચકો: અકસ્માત કે પડવાને કારણે ડિસ્ક પોતાની જગ્યાએથી ખસી શકે છે.
૨. સ્લિપ ડિસ્કના લક્ષણો (Symptoms)
સ્લિપ ડિસ્ક શરીરના કોઈપણ ભાગમાં થઈ શકે છે (ગરદન કે કમર), પરંતુ કમરના નીચેના ભાગમાં તે વધુ સામાન્ય છે.
- કમરમાં દુખાવો: જે બેસતી વખતે કે ખાંસી ખાતી વખતે વધી જાય છે.
- સાયટિકા (Sciatica): કમરનો દુખાવો નિતંબથી થઈને પગની પાની સુધી નીચે ઉતરે છે.
- ખાલી ચડવી: પગ અથવા હાથમાં ઝણઝણાટી કે સુન્નપણું આવવું.
- સ્નાયુમાં નબળાઈ: ચાલવામાં તકલીફ પડવી કે વસ્તુઓ પકડવામાં તાકાત ન રહેવી.
૩. સ્લિપ ડિસ્ક માટે શ્રેષ્ઠ કસરતો (Best Exercises)
નોંધ: જો તમને તીવ્ર દુખાવો હોય, તો કસરત કરતા પહેલા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ જરૂર લો. આ કસરતો ધીમેથી અને કોઈ પણ ઝટકા વગર કરવી જોઈએ.
A. ભુજંગાસન (Cobra Pose)
આ સ્લિપ ડિસ્ક માટે સૌથી અસરકારક કસરત માનવામાં આવે છે.
- રીત: પેટ પર ઊંધા સૂઈ જાઓ. હથેળીઓને ખભા પાસે રાખો. ધીમેથી માથું અને છાતી ઉપર ઉઠાવો. કોણીને થોડી વળેલી રાખો. ૫-૧૦ સેકન્ડ રોકાઈને નીચે આવો.
- ફાયદો: આ ડિસ્કને તેની મૂળ જગ્યાએ પાછી ધકેલવામાં મદદ કરે છે.
B. માર્જરાસન (Cat-Cow Stretch)
- રીત: ઘૂંટણ અને હથેળી પર શરીરને ટેકવી (ટેબલ પોઝ) ઊભા રહો. શ્વાસ લેતી વખતે પેટ નીચે નમાવો અને ઉપર જુઓ. શ્વાસ છોડતી વખતે કમરને ઉપરની તરફ ખેંચો (બિલાડીની જેમ).
- ફાયદો: કરોડરજ્જુની લવચીકતા વધારે છે અને દબાણ ઘટાડે છે.
C. બર્ડ-ડોગ એક્સરસાઇઝ (Bird-Dog)
- રીત: ટેબલ પોઝમાં રહીને જમણો હાથ આગળ અને ડાબો પગ પાછળ સીધો કરો. થોડી સેકન્ડ હોલ્ડ કરો અને પછી વિરુદ્ધ બાજુ કરો.
- ફાયદો: આ કમરના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે અને સંતુલન સુધારે છે.
D. ની-ટુ-ચેસ્ટ સ્ટ્રેચ (Knee-to-Chest)
- રીત: પીઠ પર સીધા સૂઈ જાઓ. એક ઘૂંટણને પકડીને છાતી તરફ ખેંચો. ૧૫-૨૦ સેકન્ડ પકડી રાખો. આ કસરત બંને પગે વારાફરતી કરો.
- ફાયદો: કમરના નીચેના ભાગમાં થતું દબાણ ઓછું કરે છે.
૪. સાવચેતીઓ: શું ન કરવું?
- આગળ ન નમો: જમીન પર પડેલી વસ્તુ લેવા માટે સીધા કમરથી વળવાનું ટાળો.
- ભારે વજન: ડોલ કે ભારે થેલા ઉંચકશો નહીં.
- સતત બેસવું: લાંબો સમય એક જ જગ્યાએ બેસી ન રહો; દર ૩૦ મિનિટે થોડું ચાલો.
- હાઈ હીલ્સ: ઉંચી એડીના સેન્ડલ કે પગરખાં પહેરવાનું ટાળો.
૫. સારવારના વિકલ્પો
મોટાભાગના કિસ્સામાં સ્લિપ ડિસ્ક ૮ થી ૧૨ અઠવાડિયામાં ફિઝિયોથેરાપી અને કસરતથી મટી જાય છે.
- દવાઓ: સોજો ઘટાડવા માટેની દવાઓ.
- ફિઝિયોથેરાપી: મેન્યુઅલ થેરાપી અને ટ્રેક્શન.
- સર્જરી: જો દુખાવો અસહ્ય હોય અથવા પેશાબ-મળ પરનો કાબૂ જતો રહે, તો જ ડૉક્ટર સર્જરીની સલાહ આપે છે.
નિષ્કર્ષ
સ્લિપ ડિસ્ક એ ગભરાવા જેવી બીમારી નથી, પરંતુ તે શિસ્તની માંગ કરે છે. સાચું પોશ્ચર અને નિયમિત કસરત દ્વારા તમે ઓપરેશન વગર પણ આ સમસ્યામાંથી મુક્તિ મેળવી શકો છો. તમારા સ્નાયુઓને મજબૂત રાખો અને કરોડરજ્જુની કાળજી લો.
