સીડી ચઢતી વખતે શ્વાસ કેમ ફૂલે છે? તેનું વિજ્ઞાન.

🏃 સીડી ચઢતી વખતે શ્વાસ કેમ ફૂલે છે? જાણો તેની પાછળનું વિજ્ઞાન અને તેના ઉપાયો

ઘણીવાર આપણે જોયું છે કે જીમમાં કલાકો સુધી વર્કઆઉટ કરનારા લોકો પણ જ્યારે બે-ત્રણ માળ સીડી ચઢે છે, ત્યારે તેમનો શ્વાસ ફૂલવા લાગે છે. આ જોઈને મનમાં પ્રશ્ન થાય કે, “શું હું બીમાર છું?” અથવા “મારું સ્ટેમિના ઓછું થઈ ગયું છે?”

હકીકતમાં, સીડી ચઢતી વખતે શ્વાસ ચઢવો એ હંમેશા બીમારીની નિશાની નથી, પરંતુ તેની પાછળ એક રસપ્રદ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા કામ કરે છે. આ લેખમાં આપણે સીડી ચઢતી વખતે શરીરની અંદર શું થાય છે અને તેને કેવી રીતે સુધારી શકાય તે વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. સીડી ચઢતી વખતે શરીરની અંદર શું થાય છે? (The Science)

જ્યારે આપણે સપાટ જમીન પર ચાલીએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર ગુરુત્વાકર્ષણ (Gravity) ની વિરુદ્ધ કામ કરતું નથી. પરંતુ સીડી ચઢતી વખતે આપણે આપણા આખા શરીરના વજનને ગુરુત્વાકર્ષણ બળની વિરુદ્ધ ઉપરની તરફ ધકેલીએ છીએ.

• સ્નાયુઓની માંગ: સીડી ચઢવા માટે શરીરના સૌથી મોટા સ્નાયુઓ—જેમ કે ગ્લુટ્સ (Glutes), ક્વાડ્રિસેપ્સ (Quadriceps) અને કાફ મસલ્સ (Calf Muscles)—નો ઉપયોગ થાય છે. આ સ્નાયુઓને કામ કરવા માટે પુષ્કળ ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
• ઓક્સિજનનો વપરાશ: ઉર્જા પેદા કરવા માટે સ્નાયુઓ ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે. જેમ તમે સીડી ચઢો છો, તેમ સ્નાયુઓની ઓક્સિજનની માંગ અચાનક વધી જાય છે.
• CO2 નો નિકાલ: જ્યારે સ્નાયુઓ ઉર્જા વાપરે છે, ત્યારે તે બાય-પ્રોડક્ટ તરીકે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) પેદા કરે છે. લોહીમાં CO2 નું પ્રમાણ વધતા મગજ તરત જ ફેફસાંને સંકેત આપે છે કે વધુ ઝડપથી શ્વાસ લો જેથી CO2 બહાર નીકળી શકે અને નવો ઓક્સિજન અંદર આવી શકે.

૨. એનારોબિક મેટાબોલિઝમ (Anaerobic Metabolism)

સીડી ચઢવી એ એક ‘હાઇ-ઇન્ટેન્સિટી’ પ્રવૃત્તિ છે. ઘણીવાર આપણે સીડી ચઢવાનું શરૂ કરીએ ત્યારે આપણું હૃદય હજુ તે ગતિ માટે તૈયાર હોતું નથી. આ ટૂંકા ગાળામાં શરીર ઓક્સિજન વગર ઉર્જા પેદા કરવા લાગે છે, જેને ‘એનારોબિક પ્રોસેસ’ કહેવાય છે. આ પ્રક્રિયામાં સ્નાયુઓમાં લેક્ટિક એસિડ (Lactic Acid) જમા થાય છે, જે સ્નાયુઓમાં ભાર અને થાકનો અનુભવ કરાવે છે.

૩. શ્વાસ ફૂલવાના અન્ય સંભવિત કારણો

જો તમને સામાન્ય કરતાં વધુ શ્વાસ ચઢતો હોય, તો તેના પાછળ આ કારણો હોઈ શકે છે:

૧. ડી-કન્ડિશનિંગ (De-conditioning): જો તમે શારીરિક રીતે સક્રિય ન હોવ, તો તમારા સ્નાયુઓ ઓક્સિજનનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરી શકતા નથી. ૨. વજન (Weight): શરીરનું વજન જેટલું વધારે હશે, ગુરુત્વાકર્ષણ વિરુદ્ધ તેને ઉપર લઈ જવા માટે હૃદય અને ફેફસાંએ તેટલી જ વધુ મહેનત કરવી પડશે. ૩. એનિમિયા (Anemia): જો શરીરમાં આયર્ન કે હિમોગ્લોબિન ઓછું હોય, તો લોહી ઓક્સિજન વહન કરી શકતું નથી, પરિણામે જલ્દી શ્વાસ ચઢે છે. ૪. શ્વાસની બીમારી: અસ્થમા, COPD અથવા પોસ્ટ-કોવિડ ફેફસાંની નબળાઈ પણ એક કારણ હોઈ શકે છે.

૪. સીડી ચઢતી વખતે શ્વાસ ન ફૂલે તે માટેની ટિપ્સ

તમે તમારા શરીરને સીડી ચઢવા માટે ‘ટ્રેન’ કરી શકો છો:

• વાર્મ-અપ: જો તમારે લાંબી સીડીઓ ચઢવાની હોય, તો પહેલા થોડું ચાલીને શરીરને તૈયાર કરો.
• શ્વાસ લેવાની રીત (Breathing Technique): સીડી ચઢતી વખતે ક્યારેય શ્વાસ રોકી ન રાખો. નાકથી શ્વાસ લો અને મોઢાથી બહાર કાઢો (Pursed Lip Breathing).
• ધીમી શરૂઆત: દોડવાને બદલે એક-એક પગથિયું ધીમેથી ચઢો.
• સ્નાયુઓની મજબૂતી: ઘરે ‘સ્ક્વોટ્સ’ (Squats) અને ‘લંજિસ’ (Lunges) જેવી કસરતો કરો. પગના સ્નાયુઓ જેટલા મજબૂત હશે, તેટલો ઓછો ઓક્સિજન તે વાપરશે.

૫. ક્યારે ચિંતા કરવી?

જો સીડી ચઢતી વખતે નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો તેને સામાન્ય ન ગણતા ડોક્ટરની સલાહ લેવી:

• છાતીમાં દબાણ કે દુખાવો થવો.
• પરસેવો બહુ વળવો અને ચક્કર આવવા.
• સીડી ચઢ્યા પછી ૧૦-૧૫ મિનિટ સુધી શ્વાસ સામાન્ય ન થવો.
• પગમાં સોજા હોવા.

નિષ્કર્ષ

સીડી ચઢતી વખતે થોડો શ્વાસ ચઢવો એ દર્શાવે છે કે તમારું હૃદય અને ફેફસાં તેમનું કામ બરાબર કરી રહ્યા છે. તે તમારા શરીર માટે એક કુદરતી ‘સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ’ જેવું છે. પરંતુ જો તમે નિયમિત રીતે શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરશો અને તમારા ફેફસાંની ક્ષમતા વધારશો, તો આ સમસ્યા ધીમે-ધીમે ઓછી થઈ જશે.