હાડકું ન રૂઝાવવું (nonunion)

હાડકું ન રૂઝાવવું (Nonunion): કારણો, લક્ષણો અને સારવાર

જ્યારે હાડકું તૂટી જાય છે, ત્યારે શરીરની કુદરતી પ્રક્રિયા તેને જોડવા માટે શરૂ થાય છે. પરંતુ, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં, આ પ્રક્રિયા અટકી જાય છે અને હાડકું બિલકુલ જોડાતું નથી. આ સ્થિતિને નોનયુનિયન (Nonunion) અથવા હાડકું ન રૂઝાવવું કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિને કારણે વ્યક્તિને લાંબા ગાળાના દુખાવા અને શારીરિક અક્ષમતાનો સામનો કરવો પડે છે.

હાડકું ન રૂઝાવવાના મુખ્ય કારણો

હાડકું ન રૂઝાવવા પાછળ ઘણાં પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. આ પરિબળોને બે મુખ્ય પ્રકારોમાં વહેંચી શકાય છે: એટ્રોફિક (atrophic) અને હાઇપરટ્રોફિક (hypertrophic).

1. એટ્રોફિક નોનયુનિયન (Atrophic Nonunion)

• આ સ્થિતિમાં, હાડકાના છેડા (ends) સુકાઈ જાય છે અને ક્ષીણ થવા લાગે છે.
• કારણ: આનું મુખ્ય કારણ હાડકાના ટુકડાઓને પૂરતા પ્રમાણમાં લોહીનો પુરવઠો ન મળવો, અથવા તો શસ્ત્રક્રિયામાં થયેલી ભૂલો છે.
• લક્ષણો: આ સ્થિતિમાં, હાડકાના છેડા સાંકડા થઈ જાય છે અને એક્સ-રેમાં રૂઝાવવાની કોઈ નિશાની જોવા મળતી નથી.

2. હાઇપરટ્રોફિક નોનયુનિયન (Hypertrophic Nonunion)

• આ સ્થિતિમાં, હાડકાના છેડા ફૂલી જાય છે અને જાડા થઈ જાય છે, જાણે કે શરીર તેને જોડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોય, પરંતુ તે સફળ થતું નથી.
• કારણ: આનું મુખ્ય કારણ હાડકાના ટુકડાઓમાં અસ્થિરતા (instability) છે, એટલે કે તે સતત હલનચલન કરતા રહે છે, જેના કારણે રૂઝાવવાની પ્રક્રિયા અવરોધાય છે.
• લક્ષણો: એક્સ-રેમાં હાડકાના છેડા મોટા અને ગોળાકાર જોવા મળે છે, જેને “હાથીના પગ” (elephant foot) જેવું દેખાવું કહેવામાં આવે છે.

અન્ય સામાન્ય કારણો:

• ગંભીર ઇજા: જો હાડકા સાથે આસપાસના સ્નાયુઓ, નસો અને ચામડીને પણ ગંભીર નુકસાન થયું હોય.
• ચેપ (Infection): ફ્રેક્ચર પછી જો ચેપ લાગે તો રૂઝાવવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે અટકી જાય છે.
• પોષક તત્વોની ઉણપ: વિટામિન ડી, કેલ્શિયમ અને પ્રોટીનની ઉણપ.
• ધૂમ્રપાન અને આલ્કોહોલનું સેવન: આ આદતો રક્ત પુરવઠાને અવરોધે છે.
• કેટલીક દવાઓ: સ્ટીરોઈડ્સ જેવી દવાઓ રૂઝાવવાની પ્રક્રિયાને અટકાવી શકે છે.
• વૃદ્ધાવસ્થા: વધતી ઉંમર સાથે રૂઝાવવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે.

લક્ષણો

હાડકું ન રૂઝાવવાના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• સતત અને ગંભીર દુખાવો: ઇજા પછી ઘણા મહિનાઓ સુધી દુખાવો યથાવત રહે છે.
• અસ્થિરતા અને ખોડખાંપણ: ઇજાગ્રસ્ત ભાગમાં હલનચલન થતી હોય તેવું લાગે છે, અથવા તે ભાગ વાંકો થઈ જાય છે.
• સોજો અને લાલાશ: જો ચેપ હોય, તો આ લક્ષણો વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.
• શરીરના તે ભાગનો ઉપયોગ કરવામાં અસમર્થતા: વ્યક્તિ ઇજાગ્રસ્ત હાથ કે પગ પર ભાર મૂકી શકતી નથી.

નિદાન અને સારવાર

જો ડોક્ટરને શંકા હોય કે હાડકું રૂઝાયું નથી, તો તેઓ નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે:

• એક્સ-રે (X-ray): સમયાંતરે એક્સ-રે લેવાથી ખબર પડે છે કે હાડકું જોડાઈ રહ્યું છે કે નહીં.
• સીટી સ્કેન (CT Scan): આનાથી હાડકાના ટુકડાઓની વધુ સ્પષ્ટતા મળે છે.
• બ્લડ ટેસ્ટ: ચેપ અથવા પોષક તત્વોની ઉણપ જાણવા માટે.

હાડકું ન રૂઝાવવાની સારવાર મુખ્યત્વે શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે. સારવારનો હેતુ હાડકાના છેડાને જોડવાનો અને રૂઝાવવાની પ્રક્રિયા ફરીથી શરૂ કરવાનો છે.

1. હાડકાનું કલમ (Bone Grafting): શરીરના અન્ય ભાગમાંથી (દા.ત. નિતંબના હાડકામાંથી) તંદુરસ્ત હાડકું લઈને તેને તૂટેલા હાડકાના ભાગ પર મૂકવામાં આવે છે. આ નવા હાડકાના કોષો અને પ્રોટીન રૂઝાવવાની પ્રક્રિયાને ફરીથી શરૂ કરે છે.
2. આંતરિક સ્થિરીકરણ (Internal Fixation): શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા પ્લેટ, સ્ક્રૂ અથવા સળિયા (rods) મૂકીને હાડકાના ટુકડાઓને મજબૂત રીતે સ્થિર કરવામાં આવે છે, જેથી તે હલનચલન ન કરી શકે.
3. બાહ્ય સ્થિરીકરણ (External Fixation): આ પદ્ધતિમાં, શરીરની બહારથી મેટલ ફ્રેમનો ઉપયોગ કરીને હાડકાના ટુકડાઓને સ્થિર કરવામાં આવે છે. આ ખાસ કરીને ચેપવાળા કિસ્સાઓમાં ઉપયોગી છે.
4. બાયોલોજિકલ સ્ટીમ્યુલેશન (Biological Stimulation): હાડકાના રૂઝાવવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ સ્ટીમ્યુલેટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આનાથી હાડકાના કોષોને સક્રિય કરીને રૂઝાવવાની પ્રક્રિયામાં મદદ મળે છે.

જો તમને હાડકું તૂટ્યા પછી લાંબા સમય સુધી ગંભીર દુખાવો રહે, તો તાત્કાલિક ઓર્થોપેડિક સર્જનની સલાહ લો. યોગ્ય નિદાન અને સમયસર સારવારથી આ સમસ્યાનું નિરાકરણ શક્ય છે.