સાયટિકા (Sciatica) નો દુખાવો દૂર કરવા ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

⚡ સાયટિકા (Sciatica) નો દુખાવો દૂર કરવામાં ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

સાયટિકા એ કોઈ રોગ નથી, પરંતુ એક લક્ષણ છે જે સૂચવે છે કે તમારા શરીરની સૌથી લાંબી નસ, જેને ‘સાયટિક નર્વ’ (Sciatic Nerve) કહેવામાં આવે છે, તે ક્યાંક દબાઈ રહી છે અથવા તેમાં સોજો આવ્યો છે. આ દુખાવો કમરના નીચેના ભાગથી શરૂ થઈને નિતંબ અને પગની પાછળના ભાગથી છેક પંજા સુધી પહોંચે છે.

જ્યારે દવાઓ માત્ર કામચલાઉ રાહત આપે છે, ત્યારે ફિઝિયોથેરાપી આ સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચીને તેને કાયમી ધોરણે મટાડવામાં સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ લેખમાં આપણે સાયટિકામાં ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે તે વિગતવાર જાણીશું.

૧. સાયટિકાના લક્ષણોને ઓળખો

ફિઝિયોથેરાપી શરૂ કરતા પહેલા તેના લક્ષણો સમજવા જરૂરી છે:

• કમરથી પગ સુધી વીજળીના ઝટકા જેવો તીવ્ર દુખાવો.
• પગમાં ખાલી ચડવી, ઝણઝણાટી કે બળતરા થવી.
• પગના સ્નાયુઓમાં નબળાઈ આવવી (ચાલતી વખતે પગ લથડવો).
• લાંબો સમય બેસવાથી કે ઉધરસ ખાવાથી દુખાવો વધવો.

૨. સાયટિકામાં ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે કામ કરે છે?

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે સારવાર કરે છે:

A. મેન્યુઅલ થેરાપી (Manual Therapy)

થેરાપિસ્ટ પોતાના હાથનો ઉપયોગ કરીને કરોડરજ્જુના મણકા અને સાંધાને હળવેથી હલાવે છે (Mobilization). આનાથી દબાયેલી નસ પરનું દબાણ ઘટે છે અને સ્નાયુઓની જકડન દૂર થાય છે.

B. નર્વ ગ્લાઈડિંગ (Nerve Gliding Exercises)

આ સાયટિકા માટેની ખાસ કસરતો છે. જેવી રીતે દોરડું ખેંચાય છે, તેવી જ રીતે આ કસરત દ્વારા સાયટિક નસને આખા પગમાં હળવેથી ‘ગ્લાઈડ’ (ખસેડવામાં) કરવામાં આવે છે. આનાથી નસની લવચીકતા વધે છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે.

C. મોડાલિટીઝ (Electrotherapy)

દુખાવો ખૂબ વધારે હોય ત્યારે મશીનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે:

• TENS: જે પીડાના સંકેતોને મગજ સુધી પહોંચતા અટકાવે છે.
• IFT (Interferential Therapy): જે ઉંડા સ્નાયુઓ સુધી પહોંચી સોજો ઉતારે છે.
• Traction: કમરના મણકા વચ્ચે જગ્યા કરવા માટે ટ્રેક્શન આપવામાં આવે છે, જેથી ગાદી (Disc) નસને છોડી દે.

૩. સાયટિકા માટે અસરકારક કસરતો

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સામાન્ય રીતે નીચેની કસરતો શીખવે છે:

1. પિરિફોર્મિસ સ્ટ્રેચ (Piriformis Stretch): ઘણીવાર નિતંબનો એક સ્નાયુ નસને દબાવે છે. સૂતા-સૂતા એક પગ બીજા ઘૂંટણ પર રાખીને છાતી તરફ ખેંચવાથી આ સ્નાયુ ખૂલે છે.
2. મેકેન્ઝી એક્સ્ટેંશન (McKenzie Method): પેટ પર સૂઈને હળવેથી છાતી ઉપર ઉઠાવવી. આ કસરત ‘સ્લિપ ડિસ્ક’ ને કારણે થતા સાયટિકામાં રામબાણ ઈલાજ છે.
3. કોર સ્ટેબિલાઇઝેશન (Core Strengthening): પેટના ઊંડા સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા જેથી કરોડરજ્જુને ટેકો મળે અને ભવિષ્યમાં ફરીથી નસ ન દબાય.

૪. ફિઝિયોથેરાપીના ફાયદા

• ઓપરેશનથી બચાવ: ૯૦% સાયટિકાના દર્દીઓ ઓપરેશન વગર માત્ર ફિઝિયોથેરાપીથી મટી શકે છે.
• લાંબા ગાળાની રાહત: દવાઓ અસર છોડી દે છે, પણ કસરત સ્નાયુઓને મજબૂત કરી કાયમી ઉકેલ આપે છે.
• પોશ્ચર કરેક્શન: થેરાપિસ્ટ તમને સાચી રીતે બેસવા અને ઉભા રહેવાની રીત શીખવે છે, જેથી ફરીથી ઇજા ન થાય.

૫. ઘરે રાખવાની સાવચેતીઓ (Ergonomic Advice)

• ભારે વજન ન ઉંચકો: કમરથી વળીને કોઈ પણ વસ્તુ ઉપાડશો નહીં.
• નરમ ગાદલું ટાળો: સૂવા માટે મધ્યમ કઠણ સપાટી પસંદ કરો.
• વધારે સમય બેસવું નહીં: દર ૩૦ મિનિટે ઊભા થઈને થોડું ચાલો.
• ગરમ શેક: સ્નાયુઓની જકડન દૂર કરવા કમરના નીચેના ભાગે શેક કરો.

નિષ્કર્ષ

સાયટિકાનો દુખાવો ડરામણો હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. ફિઝિયોથેરાપી એ એક સુરક્ષિત, અસરકારક અને વૈજ્ઞાનિક માર્ગ છે જે તમને ફરીથી પીડામુક્ત ચાલતા કરી શકે છે. જો તમને પગમાં ખાલી ચડતી હોય કે દુખાવો નીચે ઉતરતો હોય, તો વિલંબ કર્યા વગર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરો.