વૃદ્ધાવસ્થામાં થતા સાંધાના જકડાઈ જવા (Stiffness) નો ઈલાજ.

🦵 વૃદ્ધાવસ્થામાં સાંધાની જકડન (Stiffness): કારણો, ઘરેલું ઉપાયો અને કસરત

વૃદ્ધાવસ્થામાં સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા જકડાઈ જવા અથવા લાંબો સમય બેઠા પછી ઉભા થવામાં તકલીફ પડવી એ એક સામાન્ય સમસ્યા છે. તબીબી ભાષામાં આને ‘જોઈન્ટ સ્ટિફનેસ’ (Joint Stiffness) કહેવામાં આવે છે. જો સમયસર આનું ધ્યાન રાખવામાં ન આવે, તો તે ગંભીર આર્થરાઈટિસ (સંધિવા) માં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.

આ લેખમાં આપણે સાંધાની જકડન દૂર કરવાના વૈજ્ઞાનિક ઉપાયો, આહાર અને સરળ કસરતો વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. સાંધા જકડાઈ જવા પાછળનું વિજ્ઞાન

આપણા સાંધામાં બે હાડકાં વચ્ચે એક પ્રવાહી હોય છે જેને ‘સિનોવિયલ ફ્લુઈડ’ (Synovial Fluid) કહેવામાં આવે છે. તે ગ્રીસ જેવું કામ કરે છે.

• ઉંમરની અસર: ઉંમર વધતા આ પ્રવાહી ઘટવા લાગે છે અને હાડકાં વચ્ચેની ગાદી (Cartilage) ઘસાય છે.
• સવારની જકડન: રાત્રે લાંબો સમય હલનચલન ન થવાને કારણે આ પ્રવાહી ઘટ્ટ થઈ જાય છે, તેથી સવારે સાંધા જકડાયેલા લાગે છે.

૨. સાંધાની જકડન દૂર કરવાના ઘરેલું ઉપાયો

A. ગરમ અને ઠંડો શેક (Heat & Cold Therapy)

• ગરમ શેક: જો સાંધા માત્ર જકડાયેલા હોય, તો ગરમ પાણીની કોથળી કે હીટિંગ પેડથી શેક કરો. આનાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધશે અને સ્નાયુઓ ઢીલા પડશે.
• ઠંડો શેક: જો સાંધામાં સોજો અને લાલાશ હોય, તો બરફનો શેક કરવો જોઈએ.

B. હળદર અને આદુનો ઉપયોગ

હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ સોજો ઘટાડવામાં અકસીર છે.

• રીત: રાત્રે સૂતી વખતે ગરમ દૂધમાં ચપટી હળદર અને આદુનો રસ નાખીને પીવો. આ કુદરતી ‘પેઈન કિલર’ જેવું કામ કરે છે.

C. મેથીના દાણા

મેથી વાયુના રોગો અને સાંધાના દુખાવા માટે આયુર્વેદમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

• રીત: એક ચમચી મેથીના દાણા રાત્રે પાણીમાં પલાળી દો અને સવારે ખાલી પેટે તે પાણી પીવો તથા દાણા ચાવીને ખાઈ જાઓ.

૩. હલનચલન અને કસરત (Mobility Exercises)

સાંધા માટે ‘Move it or Lose it’ નો નિયમ લાગુ પડે છે. જેટલા સાંધા કાર્યરત રહેશે, તેટલી જકડન ઓછી થશે.

• જોઈન્ટ રોટેશન: સવારે ઉઠતાની સાથે જ પલંગ પર બેઠા-બેઠા ગરદન, ખભા, કાંડા, થાપા અને ઘૂંટણને ધીમેથી ગોળ ફેરવો.
• વોકિંગ (ચાલવું): દિવસમાં ૨૦-૩૦ મિનિટ આરામદાયક ગતિએ ચાલવાથી સાંધામાં લુબ્રિકેશન જળવાઈ રહે છે.
• પાણીમાં કસરત (Hydrotherapy): જો જમીન પર ચાલવામાં બહુ દુખાવો થતો હોય, તો સ્વિમિંગ પૂલમાં ચાલવું એ સાંધા માટે સૌથી સુરક્ષિત કસરત છે.

૪. આહારમાં જરૂરી ફેરફાર

• ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ્સ: અખરોટ, અળસી (Flaxseeds) અને ચિયા સીડ્સ સાંધામાં ચીકણાશ જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
• વિટામિન D અને કેલ્શિયમ: હાડકાંની મજબૂતી માટે દૂધ, પનીર અને કુમળો તડકો અનિવાર્ય છે.
• હાઈડ્રેશન: પૂરતું પાણી પીવો. સાંધાના કાર્ટિલેજમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, નિર્જલીકરણ (Dehydration) થી જકડન વધે છે.

૫. જીવનશૈલીની સાવચેતીઓ

૧. વજન પર નિયંત્રણ: શરીરનું ૧ કિલો વજન વધવાથી ઘૂંટણ પર ૪ કિલો જેટલું વધારાનું દબાણ આવે છે. ૨. યોગ્ય પગરખાં: નરમ અને આરામદાયક તળિયાવાળા ચંપલ પહેરો. ૩. લાંબો સમય બેસી ન રહેવું: દર ૪૫ મિનિટે ઉભા થઈને થોડું હલનચલન કરો. ૪. માલિશ: તલના તેલ અથવા સરસવના તેલથી હળવા હાથે સાંધા પર માલિશ કરવાથી જકડન ઓછી થાય છે.

⚠️ ડોક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?

જો સાંધાની જકડન ૧ કલાકથી વધુ સમય સુધી રહેતી હોય, સાંધામાં તીવ્ર દુખાવો હોય કે તાવ આવતો હોય, તો તે રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (Rheumatoid Arthritis) હોઈ શકે છે. આવા કિસ્સામાં રૂમેટોલોજિસ્ટ અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.

નિષ્કર્ષ

સાંધાની જકડન એ વૃદ્ધાવસ્થાનો ભાગ હોઈ શકે છે, પણ તે તમારી જીવનશૈલીને અટકાવી ન જોઈએ. નિયમિત કસરત, સાચો આહાર અને હકારાત્મક અભિગમ સાથે તમે સાંધાની લવચીકતા જાળવી શકો છો.