ઊંઘમાં પગના ગોટલા (Muscle cramps) ચઢવા: કારણો અને નિવારણ

રાત્રે ગાઢ નિદ્રામાં હોઈએ અને અચાનક પગની પિંડીમાં (Calf Muscle) તીવ્ર દુખાવો ઉપડે, સ્નાયુ એકદમ કડક થઈ જાય અને આપણે પથારીમાં બેઠા થઈ જઈએ – આ સ્થિતિને આપણે ‘પગના ગોટલા ચઢવા’ અથવા ‘બામણું આવવું’ કહીએ છીએ. અંગ્રેજીમાં તેને ‘Night Leg Cramps’ કહેવાય છે.

આ દુખાવો થોડી સેકન્ડોથી લઈને મિનિટો સુધી રહી શકે છે, પરંતુ તેની અસર બીજા દિવસે પણ સ્નાયુમાં કળતર તરીકે વર્તાય છે. ચાલો જાણીએ કે આવું કેમ થાય છે અને તેનાથી કેવી રીતે બચી શકાય.

Table of Contents

૧. પગના ગોટલા ચઢવા પાછળના મુખ્ય કારણો

સ્નાયુઓનું અચાનક અને પોતાની મેળે સંકોચાઈ જવું તે પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે:

નિર્જલીકરણ (Dehydration): શરીરમાં પાણીની ઉણપ સ્નાયુઓના કોષોને અસ્થિર બનાવે છે, જેનાથી તે રાત્રે સંકોચાઈ જાય છે.
મિનરલ્સની ઉણપ (Electrolyte Imbalance): પોટેશિયમ, મેગ્નેશિયમ અને કેલ્શિયમ જેવા ક્ષારો સ્નાયુઓના આરામ (Relaxation) માટે જરૂરી છે. જો આની ઉણપ હોય, તો ગોટલા ચઢવાની શક્યતા વધી જાય છે.
બેઠાડુ જીવનશૈલી: આખો દિવસ એક જ સ્થિતિમાં બેસી રહેવાથી પગના સ્નાયુઓ ટૂંકા અને જકડાયેલા રહે છે.
વધુ પડતો શારીરિક શ્રમ: જો દિવસે અતિશય કસરત કે ચાલવાનું થયું હોય, તો રાત્રે થાકેલા સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ આવી શકે છે.
ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): ગર્ભવતી મહિલાઓમાં વજન વધવા અને હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.
તબીબી સ્થિતિ: ડાયાબિટીસ, નસોની નબળાઈ (Varicose Veins) અથવા કિડનીની તકલીફમાં પણ ગોટલા ચઢતા હોય છે.

૨. જ્યારે ગોટલો ચઢે ત્યારે તરત શું કરવું? (Immediate Relief)

જો અચાનક રાત્રે સ્નાયુ ખેંચાઈ જાય, તો ગભરાવાને બદલે આ સ્ટેપ્સ અનુસરો:

૧. સ્ટ્રેચિંગ (Stretching): પલંગ પર પગ સીધો કરો અને પગના પંજાને (આંગળીઓને) તમારા ચહેરા તરફ ખેંચો. આનાથી પિંડીના સ્નાયુઓ ખેંચાશે અને ગોટલો ધીમેથી ઉતરી જશે. ૨. ચાલવું: જો શક્ય હોય તો, ધીમેથી રૂમમાં ચાલો. હલનચલનથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધશે અને સ્નાયુ ઢીલો પડશે. ૩. ગરમ શેક: અસરગ્રસ્ત ભાગ પર ગરમ પાણીની કોથળી રાખો અથવા ગરમ પાણીથી સ્નાન કરો. ગરમી સ્નાયુઓને આરામ આપે છે. ૪. માલિશ: હળવા હાથે સ્નાયુ પર ઉપરની તરફ (હૃદય તરફ) માલિશ કરો.

૩. ગોટલાથી બચવા માટેના કાયમી ઉપાયો

જો તમને વારંવાર આ સમસ્યા થતી હોય, તો નીચેની આદતો અપનાવો:

ભરપૂર પાણી પીવો: દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું ૮-૧૦ ગ્લાસ પાણી પીવું. જો તમે કસરત કરો છો, તો ઈલેક્ટ્રોલાઈટ ડ્રિંક (લીંબુ પાણી કે નારિયેળ પાણી) લેવું.
મેગ્નેશિયમ યુક્ત આહાર: કેળા, બદામ, પાલક, ડાર્ક ચોકલેટ અને કઠોળનો આહારમાં સમાવેશ કરો. આ ખોરાક સ્નાયુઓને શાંત રાખે છે.
સૂતા પહેલા સ્ટ્રેચિંગ: રાત્રે સૂતા પહેલા ૫ મિનિટ પિંડીના સ્નાયુઓને ખેંચવાની કસરત કરો. દીવાલને ટેકે ઉભા રહીને એડી જમીન પર રાખી પંજા ઉંચા કરો.
યોગ્ય પગરખાં: લાંબો સમય ઊંચી એડીના (High heels) કે અગવડતાભર્યા બૂટ ન પહેરવા.
પથારીની સ્થિતિ: સૂતી વખતે પગ નીચે પાતળું ઓશીકું રાખવું જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ જળવાઈ રહે. જો તમે ચત્તા સૂતા હોવ, તો પંજા સીધા રહે તે રીતે સૂવું.

૪. ડોક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?

સામાન્ય રીતે ગોટલા ચઢવા એ ગંભીર સમસ્યા નથી, પરંતુ જો:

અઠવાડિયામાં ૩-૪ વાર ગોટલા ચઢતા હોય.
ગોટલો ઉતરી ગયા પછી પણ સ્નાયુમાં અસહ્ય દુખાવો અને સોજો રહેતો હોય.
સ્નાયુનો ભાગ લાલ અને ગરમ થઈ ગયો હોય.
સ્નાયુમાં નબળાઈ અનુભવાય.

આવા કિસ્સામાં તે Deep Vein Thrombosis (DVT) અથવા નસોના બ્લોકેજનું સંકેત હોઈ શકે છે, તેથી ડોક્ટરને જરૂર બતાવો.

નિષ્કર્ષ

પગના ગોટલા ચઢવા એ શરીરનો એક સંકેત છે કે કાં તો તમે થાકેલા છો અથવા તમારા શરીરમાં પોષક તત્વોની ઉણપ છે. યોગ્ય હાઈડ્રેશન અને સૂતા પહેલા હળવું સ્ટ્રેચિંગ આ પીડાથી તમને કાયમી મુક્તિ અપાવી શકે છે.