કિશોરાવસ્થા (Teenage) માં થતા શારીરિક ફેરફારો અને સાચું પોશ્ચર.

કિશોરાવસ્થા એટલે કે ૧૩ થી ૧૯ વર્ષની ઉંમર એ માનવ જીવનનો સૌથી મહત્વનો અને પરિવર્તનશીલ તબક્કો છે. આ સમયે બાળક ‘પુખ્ત વય’ તરફ પ્રયાણ કરે છે. આ ગાળા દરમિયાન શરીરમાં હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે ઊંચાઈ અને વજનમાં એકાએક વધારો (Growth Spurt) થાય છે.

પરંતુ, આ ઝડપી શારીરિક વિકાસની સાથે જો ‘પોશ્ચર’ (શરીરની સ્થિતિ) પર ધ્યાન આપવામાં ન આવે, તો તે કાયમી શારીરિક વિકૃતિઓ અને દુખાવા તરફ દોરી શકે છે. આ લેખમાં આપણે કિશોરાવસ્થાના ફેરફારો અને સાચા પોશ્ચરના મહત્વ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. કિશોરાવસ્થામાં થતા મુખ્ય શારીરિક ફેરફારો

આ ઉંમરે શરીરમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના ફેરફારો જોવા મળે છે:

• ઊંચાઈમાં ઝડપી વધારો: હાડકાં સ્નાયુઓ કરતા વધુ ઝડપથી વધે છે. આને કારણે ઘણીવાર સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (Tightness) અનુભવાય છે, જેને ‘ગ્રોઈંગ પેઈન’ પણ કહેવામાં આવે છે.
• શારીરિક સંતુલનમાં ફેરફાર: અચાનક બદલાતી ઊંચાઈને કારણે કિશોરોને તેમના પોતાના શરીરના સેન્ટર ઓફ ગ્રેવીટી (સંતુલન) સાથે તાલમેલ બેસાડવામાં થોડો સમય લાગે છે. આથી જ ઘણીવાર આ ઉંમરે બાળકો થોડા ‘ક્લમ્ઝી’ (અથડાઈ જનારા) લાગે છે.

૨. આ ઉંમરે પોશ્ચર કેમ બગડે છે?

કિશોરોમાં પોશ્ચર બગડવાના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:

૧. ડિજિટલ ગેજેટ્સનો અતિરેક: કલાકો સુધી સ્માર્ટફોન કે ટેબ્લેટમાં માથું નમાવીને બેસવાથી ‘ટેક્સ્ટ નેક’ (Text Neck) ની સમસ્યા થાય છે. ૨. ભારે સ્કૂલ બેગ: પીઠ પર લટકતું વધુ પડતું વજન ખભાને આગળની તરફ ખેંચે છે. ૩. આત્મવિશ્વાસનો અભાવ અથવા શરમ: કેટલીકવાર ઊંચાઈ વધુ વધી જવાને કારણે અથવા શારીરિક અંગોના વિકાસને કારણે કિશોરો સંકોચ અનુભવે છે અને ખભા નમાવીને (Slumping) ચાલવા લાગે છે.

૩. સામાન્ય પોશ્ચરલ સમસ્યાઓ

જો કિશોરાવસ્થામાં ધ્યાન ન અપાય, તો નીચે મુજબની તકલીફો થઈ શકે છે:

• Kyphosis (કુબડ નીકળવી): ખભા અને ઉપરની પીઠનો ભાગ અતિશય બહારની તરફ વળી જવો.
• Lordosis: કમરનો નીચેનો ભાગ અંદરની તરફ વધુ પડતો વળી જવો.
• Scoliosis: કરોડરજ્જુ સાપની જેમ એક બાજુ વળી જવી (આ સમસ્યા કિશોરાવસ્થામાં જ સૌથી વધુ પકડાય છે).

૪. સાચું પોશ્ચર કેવી રીતે જાળવવું?

સાચું પોશ્ચર એ માત્ર દેખાવ માટે જ નહીં, પણ આંતરિક અંગોના કાર્ય માટે પણ જરૂરી છે.

A. ઉભા રહેવાની સાચી રીત:

• કાન, ખભા, થાપા અને એડી એક જ સીધી રેખામાં હોવા જોઈએ.
• પેટના સ્નાયુઓને સહેજ અંદર ખેંચીને રાખો.
• વજન બંને પગ પર સમાન રીતે રાખો.

B. બેસવાની સાચી રીત:

• ખુરશી પર બેસતી વખતે પીઠ સીધી રાખો અને પાછળ સપોર્ટ લો.
• પગ જમીન પર સપાટ હોવા જોઈએ.
• કોમ્પ્યુટર વાપરતી વખતે સ્ક્રીન આંખના લેવલ પર રાખો.

C. સૂવાની સાચી રીત:

• બહુ પોચી ગાદી ટાળો.
• પડખે સૂતી વખતે બંને ઘૂંટણની વચ્ચે પાતળું ઓશીકું રાખવાથી કરોડરજ્જુ સીધી રહે છે.

૫. પોશ્ચર સુધારવા માટેની કસરતો

કિશોરોએ દિવસમાં ૧૦ મિનિટ આ કસરતો કરવી જોઈએ:

૧. દીવાલ સાથે ઉભા રહેવું (Wall Stand): દીવાલને અડીને સીધા ઉભા રહો (એડી, નિતંબ અને માથું દીવાલને અડેલા હોવા જોઈએ). આનાથી મગજને સાચા પોશ્ચરની ખબર પડશે. ૨. ચેસ્ટ સ્ટ્રેચ (Chest Stretch): દરવાજાની ફ્રેમમાં હાથ રાખીને છાતીના ભાગને આગળ ખેંચો. આનાથી નમેલા ખભા ખુલશે. ૩. પ્લેન્ક (Plank): આ કસરત આખા શરીરના સ્નાયુઓ (Core) ને મજબૂત બનાવે છે, જે પોશ્ચર જાળવવામાં મદદ કરે છે.

૬. વાલીઓ માટે સલાહ

• ટોકવાનું ટાળો, સમજાવો: “સીધો બેસ!” તેમ વારંવાર ટોકવાને બદલે તેને પોશ્ચરના ફાયદા સમજાવો.
• સ્કૂલ બેગ ચેક કરો: બેગનું વજન બાળકના વજનના ૧૦% થી વધુ ન હોવું જોઈએ. હંમેશા બંને ખભા પર પટ્ટા ભરાવીને બેગ પહેરાવો.
• રમતગમતમાં પ્રોત્સાહન: સ્વિમિંગ, યોગા કે ડાન્સ જેવી પ્રવૃત્તિઓ શરીરની લવચીકતા અને સાચું પોશ્ચર જાળવવામાં ખૂબ મદદરૂપ છે.

નિષ્કર્ષ

કિશોરાવસ્થામાં કેળવાયેલી આદતો આખી જિંદગી સાથે રહે છે. જો આ ઉંમરે સાચું પોશ્ચર જાળવતા શીખી જવાય, તો ભવિષ્યમાં થતા સાંધાના ઘસારા અને ક્રોનિક પેઈનથી બચી શકાય છે. યાદ રાખો, સીધી કરોડરજ્જુ એ માત્ર સારા સ્વાસ્થ્યની જ નહીં, પણ આત્મવિશ્વાસની પણ નિશાની છે.