સ્પાઇન સર્જરી (કરોડરજ્જુના ઓપરેશન) પછી કમરને કઈ રીતે સુરક્ષિત રાખવી?
કરોડરજ્જુનું ઓપરેશન એ જીવનમાં આવેલો એક મોટો વળાંક છે. સર્જરીનો હેતુ દબાયેલી નસને મુક્ત કરવાનો કે મણકાને સ્થિર કરવાનો હોય છે, પરંતુ ઓપરેશનની સફળતાનો ૭૦% આધાર ઓપરેશન પછીની સાવચેતી અને ફિઝિયોથેરાપી પર રહેલો છે. તમારી નવી ‘રિપેર’ થયેલી કમર શરૂઆતના દિવસોમાં અત્યંત નાજુક હોય છે.
જો તમે ઈચ્છો છો કે આ દુખાવો ફરી ક્યારેય ન આવે, તો તમારે નીચે મુજબના નિયમોનું કડકાઈથી પાલન કરવું પડશે.
૧. “B.L.T.” નિયમનું પાલન કરો
સ્પાઇન સર્જરી પછીના પ્રથમ ૩ થી ૬ મહિના સુધી ડૉક્ટરો B.L.T. નિયમ પાળવાની સલાહ આપે છે:
- B (Bending): કમરથી આગળ કે પાછળ નમવું નહીં. જો જમીન પરથી કંઈક ઉઠાવવું હોય, તો ઘૂંટણથી નમો, કમરથી નહીં.
- L (Lifting): ભારે વજન (૨-૩ કિલોથી વધુ) ઉઠાવવું નહીં. ડોલ ભરવી, નાના બાળકને તેડવું કે બજારની થેલી ઉઠાવવી જોખમી બની શકે છે.
- T (Twisting): કમરને ડાબે કે જમણે મરોડવી નહીં. પાછળ જોવા માટે આખું શરીર ફેરવો, માત્ર કમર નહીં.
૨. લોગ-રોલિંગ (Log-Rolling) પદ્ધતિથી ઉઠવું
પલંગ પરથી સીધા બેઠા થવું એ મણકા પર અત્યંત દબાણ લાવે છે. હંમેશા ‘લોગ-રોલ’ પદ્ધતિ અપનાવો: ૧. પલંગ પર ચત્તા સૂતા હોવ ત્યારે પહેલા ઘૂંટણ વાળો. ૨. આખા શરીરને એક લાકડાના બ્લોકની જેમ પડખું ફેરવો (ખભા અને થાપા સાથે ફરવા જોઈએ). ૩. હવે હાથનો ટેકો આપીને પગ પલંગની નીચે ઉતારો અને ધીમેથી બેઠા થાઓ.
૩. બેસવાની અને ઉભા રહેવાની સાચી રીત
- બેસતી વખતે: હંમેશા સીધી પીઠવાળી ખુરશી પર બેસો. નીચા સોફા કે જમીન પર બેસવાનું ટાળો. બેસતી વખતે કમરની પાછળ નાનું ઓશીકું કે ‘લમ્બર રોલ’ રાખો. ૨૦-૩૦ મિનિટથી વધુ સતત બેસી ન રહેવું.
- ઉભા રહેતી વખતે: એક જ પગ પર વજન આપીને ઉભા ન રહો. ચાલતી વખતે નજર સામે રાખો, જેથી ગરદન અને કમરનું સંતુલન જળવાય.
૪. ફિઝિયોથેરાપી અને કસરત
સર્જરી પછી સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે, જેને ફરી મજબૂત કરવા અનિવાર્ય છે.
- ચાલવું (Walking): આ સર્જરી પછીની શ્રેષ્ઠ કસરત છે. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ઘરની અંદર ધીમેથી ચાલવાનું શરૂ કરો.
- કોર સ્ટેબિલાઈઝેશન (Core Stabilization): ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમને પેટ અને કમરના ઉંડા સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાની કસરતો શીખવશે. આ સ્નાયુઓ તમારા મણકા માટે ‘કુદરતી બેલ્ટ’નું કામ કરે છે.
- નર્વ ગ્લાઈડિંગ: દબાયેલી નસોને ખોલવા માટે ચોક્કસ પ્રકારના સ્ટ્રેચિંગ કરવામાં આવે છે.
૫. ઘરનું સેટઅપ બદલો
- ઊંચી કોમોડ: બાથરૂમમાં વેસ્ટર્ન ટોયલેટનો જ ઉપયોગ કરો અને તેની ઊંચાઈ વધારવા માટે ‘કોમોડ રેઈઝર’ લગાવો.
- ગાદલું: બહુ નરમ કે બહુ કઠણ ગાદલાને બદલે મધ્યમ સખત (Orthopedic Mattress) ગાદલાનો ઉપયોગ કરો.
- પહોંચમાં વસ્તુઓ: તમારી રોજિંદી વસ્તુઓ (મોબાઈલ, પાણી, દવા) એવી ઊંચાઈ પર રાખો જ્યાં તમારે નમવું કે ખેંચાવું ન પડે.
૬. અન્ય જીવનશૈલી ફેરફારો
- વજન નિયંત્રણ: જો તમારું પેટ વધેલું હશે, તો તે મણકા પર સતત ખેંચાણ લાવશે. પૌષ્ટિક આહાર લો.
- ધૂમ્રપાનનો ત્યાગ: નિકોટિન લોહીના પરિભ્રમણને ઘટાડે છે, જેનાથી મણકાના હાડકાં અને ગાદી રુઝાવવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે.
- બ્રેસ (Brace) નો ઉપયોગ: ડૉક્ટરે આપેલો બેલ્ટ કે બ્રેસ સૂતી વખતે કાઢી શકાય, પણ ચાલતી કે બેસતી વખતે અવશ્ય પહેરો.
🚨 ક્યારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો તમને નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ ન કરો:
- પગમાં અચાનક નબળાઈ આવવી કે ખાલી ચડવી.
- પેશાબ કે શૌચાલય પરનો કાબૂ ગુમાવવો.
- ટાંકાવાળા ભાગેથી રસી નીકળવી કે અસહ્ય દુખાવો થવો.
- તાવ આવવો.
નિષ્કર્ષ
સ્પાઇન સર્જરી એ અંત નથી, પણ નવી શરૂઆત છે. તમારી કમરને સુરક્ષિત રાખવી એ હવે તમારી જવાબદારી છે. શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલી અને નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તમે ફરીથી પીડામુક્ત અને સક્રિય જીવન જીવી શકો છો. યાદ રાખો, તમારી કરોડરજ્જુ તમારા શરીરનો સ્તંભ છે, તેને સાચવશો તો તે તમને આજીવન સાથ આપશે.
