ડ્રોપ ફૂટ (ચાલતી વખતે પગનો પંજો નીચે ઢળી જવો) ની સારવાર.

🦶 ડ્રોપ ફૂટ (Drop Foot): ચાલતી વખતે પગનો પંજો નીચે ઢળી જવાની સમસ્યા અને તેનો ઈલાજ

ડ્રોપ ફૂટ (Drop Foot) એ કોઈ સ્વતંત્ર બીમારી નથી, પરંતુ તે જ્ઞાનતંતુઓ (Nerves), સ્નાયુઓ અથવા કરોડરજ્જુની કોઈ આંતરિક સમસ્યાનું લક્ષણ છે. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ માટે તેના પગના પંજાનો આગળનો ભાગ ઉપરની તરફ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બની જાય છે. પરિણામે, ચાલતી વખતે પંજો જમીન પર ઘસાય છે અથવા વ્યક્તિએ પંજો જમીનથી અધ્ધર રાખવા માટે ઘૂંટણને વધુ પડતો ઉંચો કરવો પડે છે, જેને ‘સ્ટેપેજ ગેટ’ (Steppage Gait) કહેવામાં આવે છે.

ફિઝિયોથેરાપી અને યોગ્ય સહાયક સાધનો દ્વારા ડ્રોપ ફૂટની સમસ્યામાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવી શકાય છે. આ લેખમાં આપણે ડ્રોપ ફૂટના કારણો અને તેની આધુનિક સારવાર વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. ડ્રોપ ફૂટ થવાના મુખ્ય કારણો

આ સમસ્યા પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે:

• નસમાં ઈજા (Nerve Injury): આપણા પગના પંજાને ઉપર ઉઠાવવાનું કામ ‘પેરુનિયલ નર્વ’ (Peroneal Nerve) કરે છે. જો ઘૂંટણ પાસે આ નસ દબાય અથવા ઈજા પામે, તો ડ્રોપ ફૂટ થાય છે.
• કરોડરજ્જુની સમસ્યા (Spine Issues): કમરની સ્લિપ ડિસ્ક (L4, L5 મણકા) માં નસ દબાવાને કારણે પણ પગમાં નબળાઈ આવી શકે છે.
• મગજ અને ચેતાતંત્રના રોગો: સ્ટ્રોક (લકવો), મલ્ટીપલ સ્ક્લેરોસિસ (MS) અથવા સેરેબ્રલ પાલ્સી (CP) ના કારણે મગજ પંજાને હલાવવાનો સંકેત આપી શકતું નથી.

૨. ડ્રોપ ફૂટ માટે ફિઝિયોથેરાપી કસરતો

કસરતનો મુખ્ય હેતુ પંજાના સ્નાયુઓને ફરી સક્રિય કરવાનો અને સાંધાને જકડાઈ જતાં રોકવાનો છે.

A. પેસિવ સ્ટ્રેચિંગ (Passive Stretching)

પંજો નીચે નમી જવાથી પાછળના સ્નાયુઓ (Calf muscles) ટૂંકા થઈ જાય છે.

• રીત: જમીન પર બેસીને પગ સીધા રાખો. એક ટુવાલને પંજામાં ભરાવીને તમારી તરફ ખેંચો. ૩૦ સેકન્ડ પકડી રાખો.
• ફાયદો: આ એડીની નસ (Achilles Tendon) ને કડક થતી અટકાવે છે.

B. એન્કલ ડોર્સીફ્લેક્સિયન (Dorsiflexion)

• રીત: જો પંજો થોડો પણ હલતો હોય, તો તેને ઉપરની તરફ ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન કરો. જો ન હલે, તો હાથની મદદથી તેને ઉપર લાવો અને ધીમેથી નીચે જવા દો.
• ફાયદો: તે સ્નાયુઓની મેમરી (Muscle Memory) પાછી લાવે છે.

C. આરસની ગોળીઓ કે રૂમાલ વીણવો

• રીત: જમીન પર બેસીને પંજાની આંગળીઓ વડે રૂમાલને ભેગો કરવાનો કે લખોટીઓ ઉંચકીને વાટકીમાં નાખવાનો પ્રયત્ન કરો.

૩. ઇલેક્ટ્રિકલ સ્ટીમ્યુલેશન (FES)

ફિઝિયોથેરાપીમાં Functional Electrical Stimulation (FES) એ ડ્રોપ ફૂટ માટેની ક્રાંતિકારી સારવાર છે.

• કેવી રીતે કામ કરે છે: પેરુનિયલ નર્વ પર ઈલેક્ટ્રોડ્સ મૂકવામાં આવે છે જે હળવો કરંટ આપીને સ્નાયુને સંકોચે છે. આનાથી પંજો આપમેળે ઉપર ઉઠે છે. લાંબા ગાળે મગજ આ હિલચાલને ફરીથી શીખી લે છે.

૪. સહાયક સાધનો: AFO (Ankle Foot Orthosis)

ચાલતી વખતે લથડાઈ ન જવાય તે માટે ખાસ ‘બ્રેસ’ અથવા સાધન પહેરવું જરૂરી છે:

• AFO: આ એક એલ-આકારનું પ્લાસ્ટિકનું સાધન છે જે જૂતાની અંદર પહેરવામાં આવે છે. તે પંજાને ૯૦ ડિગ્રી પર સ્થિર રાખે છે, જેથી ચાલતી વખતે પંજો જમીન પર ઘસાય નહીં.
• ફૂટ-અપ બ્રેસ: આ એક નરમ પટ્ટો છે જે ઘૂંટી અને બૂટની દોરી સાથે બંધાય છે અને પંજાને ઉપર ખેંચી રાખે છે.

૫. ઘરે રાખવાની સાવચેતીઓ

૧. પડતા અટકો: ઘરમાં લપસી જવાય તેવા ગાલીચા હટાવો. બાથરૂમમાં એન્ટી-સ્કિડ મેટ લગાવો. ૨. યોગ્ય પગરખાં: હંમેશા આખી એડી કવર થાય તેવા બૂટ પહેરો. ચંપલ કે સ્લીપર પહેરવાનું ટાળો કારણ કે તે પગમાંથી નીકળી શકે છે. ૩. ત્વચાની તપાસ: જો તમે AFO પહેરતા હોવ, તો રોજ તપાસો કે ક્યાંય લાલ ડાઘ કે ચાંદા તો નથી પડ્યા ને?

નિષ્કર્ષ

ડ્રોપ ફૂટ એ ગંભીર સમસ્યા હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. જો ચેતાતંતુની ઈજાને કારણે હોય, તો નસની રિકવરી સાથે પંજો પાછો આવી શકે છે. મહત્વનું છે કે તમે હિંમત ન હારો અને નિયમિત કસરત ચાલુ રાખો.