મસલ સ્ટિમ્યુલેટરથી પેરાલિસિસ વાળા સ્નાયુઓને કરંટ આપવો.

⚡ મસલ સ્ટિમ્યુલેટર: પેરાલિસિસ (લકવા) માં સ્નાયુઓને ફરી જીવંત કરવાની આધુનિક પદ્ધતિ

પેરાલિસિસ અથવા લકવો એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં મગજ અને સ્નાયુઓ વચ્ચેનો સંપર્ક તૂટી જાય છે. જ્યારે ચેતાઓ (Nerves) સંકેતો મોકલવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે સ્નાયુઓ હલનચલન કરી શકતા નથી અને સમય જતાં તે સુકાઈ જવા લાગે છે (Muscle Atrophy). આવી સ્થિતિમાં ફિઝિયોથેરાપીનું સૌથી શક્તિશાળી સાધન મસલ સ્ટિમ્યુલેટર (Electrical Muscle Stimulator – EMS) વરદાન સાબિત થાય છે.

મસલ સ્ટિમ્યુલેટરનો ઉપયોગ લકવાગ્રસ્ત સ્નાયુઓને ‘કૃત્રિમ સંકેતો’ આપીને તેમને જીવંત રાખવા માટે કરવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે પેરાલિસિસમાં મસલ સ્ટિમ્યુલેટરની કાર્યપદ્ધતિ અને તેના અદભૂત ફાયદાઓ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

૧. મસલ સ્ટિમ્યુલેટર (EMS) શું છે?

મસલ સ્ટિમ્યુલેટર એ એક ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણ છે જે ચામડી પર લગાવેલા ઈલેક્ટ્રોડ્સ દ્વારા સ્નાયુઓને હળવો વિદ્યુત પ્રવાહ (Current) આપે છે. આ પ્રવાહ ચેતાતંત્રની નકલ કરે છે. સામાન્ય રીતે મગજ સ્નાયુને સંકોચવા માટે સંકેત મોકલે છે, પરંતુ પેરાલિસિસમાં આ સંકેત પહોંચતો નથી. મસલ સ્ટિમ્યુલેટર બહારથી આ જ કામ કરે છે અને સ્નાયુને ‘સંકોચન’ (Contraction) કરવા માટે મજબૂર કરે છે.

૨. પેરાલિસિસમાં તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

જ્યારે લકવાગ્રસ્ત સ્નાયુને કરંટ આપવામાં આવે છે, ત્યારે શરીરમાં નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ થાય છે:

A. સ્નાયુઓને સુકાતા અટકાવવા (Preventing Atrophy)

જો સ્નાયુનો લાંબો સમય ઉપયોગ ન થાય, તો તે પાતળા અને નબળા પડી જાય છે. સ્ટિમ્યુલેટર સ્નાયુને વારંવાર સંકોચીને તેને ‘વર્કઆઉટ’ કરાવે છે, જેથી તેનો જથ્થો (Muscle mass) જળવાઈ રહે છે.

B. ‘રી-એજ્યુકેશન’ (Muscle Re-education)

લકવા પછી મગજ સ્નાયુને કેવી રીતે હલાવવો તે ભૂલી જાય છે. વારંવાર કરંટ આપવાથી ચેતાતંત્રમાં નવા રસ્તાઓ (Neural pathways) બને છે, જે મગજને ફરીથી હલનચલન શીખવામાં મદદ કરે છે. આને ‘ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી’ કહેવામાં આવે છે.

C. લોહીના પરિભ્રમણમાં વધારો

લકવાગ્રસ્ત ભાગમાં લોહીનો પ્રવાહ ધીમો હોય છે. સ્નાયુઓના સંકોચનથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, જે સોજો ઘટાડે છે અને સ્નાયુઓને જરૂરી ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે.

D. સ્પાસ્ટિસિટી (Spasticity) ઘટાડવી

ઘણીવાર લકવાગ્રસ્ત અંગો અકડાઈ જાય છે અથવા ખૂબ જ સખત થઈ જાય છે. ચોક્કસ ફ્રિક્વન્સીનો કરંટ આપવાથી આ અકડામણ ઓછી થાય છે અને અંગ વધુ લવચીક બને છે.

૩. પેરાલિસિસના કયા પ્રકારોમાં આ ઉપયોગી છે?

૧. સ્ટ્રોક (Brain Stroke): મગજમાં હેમરેજ કે લોહીની નસ દબાવવાથી થયેલો લકવો. ૨. ફેસિયલ પાલ્સી (Bell’s Palsy): મોઢાના સ્નાયુઓનો લકવો, જેમાં સ્ટિમ્યુલેટર ચહેરાના સ્નાયુઓને ફરીથી સક્રિય કરે છે. ૩. સ્પાઇનલ કોર્ડ ઇન્જરી: કરોડરજ્જુમાં ઈજાને કારણે નીચેના ભાગનો લકવો. ૪. નર્વ ઈન્જરી: કોઈ અકસ્માતમાં હાથ કે પગની નસ કપાઈ જવાથી આવતી નબળાઈ.

૪. સારવાર દરમિયાન કેવો અનુભવ થાય છે?

દર્દીને જે-તે ભાગ પર હળવી ધ્રુજારી અથવા ટપ-ટપ થતું હોય તેવો અનુભવ થાય છે. કરંટની તીવ્રતા એટલી રાખવામાં આવે છે કે સ્નાયુમાં દૃશ્યમાન સંકોચન જોવા મળે, પરંતુ દર્દીને દુખાવો ન થાય. શરૂઆતમાં ઓછા સમય માટે અને ધીમે-ધીમે સમય વધારવામાં આવે છે.

૫. સાવચેતીઓ અને કોણે ન લેવું જોઈએ?

• પેસમેકર: હૃદયમાં પેસમેકર હોય તેવા દર્દીઓએ આનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરવો.
• ખુલ્લો ઘા કે ચેપ: જો ચામડી પર ઘા હોય તો ત્યાં ઈલેક્ટ્રોડ્સ ન લગાવવા.
• વાઈ (Epilepsy): વાઈના દર્દીઓએ ગળા કે માથાની આસપાસ સ્ટિમ્યુલેટર ન વાપરવું.
• ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભવતી મહિલાઓના પેટના ભાગ પર આ મશીન ન વાપરવું.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે પેરાલિસિસના દર્દીઓ માટે મસલ સ્ટિમ્યુલેટરને સૌથી મહત્વનું સાધન માનીએ છીએ.

• ચોકસાઈ: કયા સ્નાયુ માટે કયા પ્રકારનો કરંટ (IG – Ionized Galvanic અથવા SF – Surged Faradic) વાપરવો તે નિષ્ણાત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ જ નક્કી કરી શકે છે.
• કસરત સાથે જોડાણ: માત્ર કરંટ આપવાથી લકવો મટતો નથી. જ્યારે સ્ટિમ્યુલેટર સ્નાયુને સંકોચે, ત્યારે દર્દીને જાતે પણ તે સ્નાયુ હલાવવાનો પ્રયત્ન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ સમન્વયથી જ દર્દી જલ્દી ચાલતો થઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

મસલ સ્ટિમ્યુલેટર એ પેરાલિસિસના દર્દીઓ માટે આશાનું કિરણ છે. તે સ્નાયુઓને નષ્ટ થતા બચાવે છે અને રિકવરીની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે. જો લકવા પછી તરત જ ફિઝિયોથેરાપી અને મસલ સ્ટિમ્યુલેશન શરૂ કરવામાં આવે, તો દર્દીની સ્વનિર્ભર થવાની શક્યતાઓ ઘણી વધી જાય છે.