પગરખાં (Footwear) નું સોલ એક બાજુથી ઘસાઈ જતું હોય તો કઈ ફિઝિયોથેરાપીની જરૂર છે?
શું તમે ક્યારેય તમારા જૂના પગરખાંના તળિયા (Soles) તપાસ્યા છે? જો તમારા બૂટ કે ચંપલ એક બાજુથી વધુ ઘસાયેલા હોય, તો તે માત્ર પગરખાંની ગુણવત્તાનો પ્રશ્ન નથી, પણ તે તમારા શરીરના બાયોમેકેનિક્સ (Biometrics) માં રહેલી ખામીનો સંકેત છે. પગરખાંનો ઘસારો એ તમારા ચાલવાની રીત (Gait) અને પગના એલાઇનમેન્ટનો અરીસો છે.
ફિઝિયોથેરાપી વિજ્ઞાન મુજબ, અસમાન ઘસારો ઘૂંટણ, થાપા અને કમરના દુખાવાનું મૂળ કારણ બની શકે છે. ચાલો જાણીએ આ સમસ્યા પાછળના કારણો અને તેને સુધારવા માટેની ફિઝિયોથેરાપી સારવાર.
૧. પગરખાંનો ઘસારો શું સૂચવે છે?
તમારા પગરખાં કઈ બાજુથી ઘસાય છે તેના આધારે તમારી સમસ્યા ઓળખી શકાય છે:
- અંદરની બાજુથી ઘસારો (Overpronation): જો સોલ અંગૂઠાની બાજુથી અથવા અંદરની કિનારીથી વધુ ઘસાયેલું હોય, તો તેનો અર્થ છે કે ચાલતી વખતે તમારો પંજો અંદરની તરફ નમે છે. આ સમસ્યા ‘ફ્લેટ ફૂટ’ (Flat Feet) વાળા લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
- બહારની બાજુથી ઘસારો (Supination): જો સોલ બહારની કિનારીથી ઘસાયેલું હોય, તો તેનો અર્થ છે કે તમારો પંજો બહારની તરફ વળે છે. આ ‘હાઈ આર્ચ’ (High Arch) વાળા લોકોમાં જોવા મળે છે.
- એડીનો વધુ પડતો ઘસારો: આ સૂચવે છે કે તમે ચાલતી વખતે એડી પછાડો છો (Heel Striking), જે ઘૂંટણ પર આંચકો પેદા કરે છે.
૨. આ સમસ્યાને કારણે થતી અન્ય તકલીફો
જો પગરખાંનો અસમાન ઘસારો સુધારવામાં ન આવે, તો ભવિષ્યમાં નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે: ૧. શીન સ્પ્લિંટ (Shin Splints): નળાના હાડકામાં દુખાવો. ૨. ઘૂંટણનો ઘસારો (Osteoarthritis): સાંધા પર અસમાન દબાણને કારણે. ૩. કમરનો દુખાવો: પેલ્વિસ (થાપાનું હાડકું) નું સંતુલન બગડવાને કારણે. ૪. પ્લાન્ટાર ફેસિયાઇટિસ: એડીમાં અસહ્ય દુખાવો.
૩. જરૂરી ફિઝિયોથેરાપી તપાસ (Assessment)
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે આ સમસ્યા માટે નીચે મુજબની તપાસ કરીએ છીએ:
- ગેટ એનાલિસિસ (Gait Analysis): અમે તમને ટ્રેડમિલ પર ચલાવીને કે સામાન્ય ચાલતા જોઈને વિશ્લેષણ કરીએ છીએ કે તમારા પગ જમીન પર કઈ રીતે મુકાય છે.
- ફૂટ પોશ્ચર ઇન્ડેક્સ: તમારા પંજાની કમાન (Arch) અને એડીનું એલાઇનમેન્ટ તપાસવામાં આવે છે.
- સ્નાયુઓની શક્તિની તપાસ: ઘણીવાર થાપાના સ્નાયુઓ (Glutes) નબળા હોવાથી પગ અંદર કે બહાર નમે છે.
૪. અસરકારક ફિઝિયોથેરાપી કસરતો
ઘસારાના પ્રકાર મુજબ કસરતો બદલાય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે નીચેની કસરતો ખૂબ જ ફાયદાકારક છે:
A. જો પંજો અંદર નમતો હોય (For Overpronation):
- શોર્ટ ફૂટ એક્સરસાઇઝ: પંજાને વાળ્યા વગર જમીન પર દબાવીને કમાન (Arch) ઊંચી કરવાનો પ્રયત્ન કરો.
- પેરુનિયલ સ્ટ્રેન્થનિંગ: રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ વડે પંજાને બહારની તરફ ધકેલવાની કસરત કરો.
B. જો પંજો બહાર નમતો હોય (For Supination):
- કાફ સ્ટ્રેચિંગ: પિંડીના સ્નાયુઓને નિયમિત સ્ટ્રેચ કરો જેથી પંજાની લવચીકતા વધે.
- પ્લાન્ટાર ફેસિયા રીલીઝ: ટેનિસ બોલને તળિયા નીચે રાખીને મસાજ કરો.
C. બેલેન્સ ટ્રેનિંગ:
- એક પગ પર ઊભા રહીને સંતુલન જાળવવાની પ્રેક્ટિસ કરો. આનાથી મગજ અને પગ વચ્ચેનું તાલમેલ (Proprioception) સુધરે છે.
૫. ઓર્થોટિક્સ અને પગરખાંની સલાહ
કસરતની સાથે સહાયક સાધનો પણ જરૂરી છે:
- કસ્ટમ ઇનસોલ્સ (Insoles): તમારા પગના માપ મુજબના સોલ બૂટની અંદર મૂકવાથી એલાઇનમેન્ટ સીધું થાય છે અને પગરખાંનો ઘસારો અટકે છે.
- સાચા બૂટની પસંદગી: જો તમે ઓવરપ્રોનેટર હોવ, તો ‘સ્ટેબિલિટી’ બૂટ લો. જો સુપિનેટર હોવ, તો ‘ન્યુટ્રલ કુશનિંગ’ વાળા બૂટ લો.
- બૂટ બદલવાનો સમય: દર ૫૦૦ થી ૮૦૦ કિમી ચાલ્યા પછી અથવા જ્યારે સોલ ઘસાઈ જાય ત્યારે બૂટ બદલી નાખવા જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
તમારા પગરખાંનો ઘસારો એ શરીરની અંદર ચાલી રહેલી બાયોમેકેનિકલ ભૂલની ચેતવણી છે. તેને અવગણવાથી ઘૂંટણ અને કમરની કાયમી સમસ્યા થઈ શકે છે. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા ચાલવાની રીત સુધારીને અને યોગ્ય કસરતો દ્વારા તમે આ સમસ્યાને ડામી શકો છો. તમારા જૂના પગરખાં ફેંકતા પહેલા તેને એકવાર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટને જરૂર બતાવો!
