વિમાન કે બસમાં લાંબી મુસાફરી કરતી વખતે નસમાં લોહી જામી જવું (DVT) થી બચાવ.

લાંબી મુસાફરી કરવી કોને ન ગમે? પરંતુ, વિમાન, બસ કે કારમાં કલાકો સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસી રહેવાથી તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે એક ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ શકે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ડીપ વેઈન થ્રોમ્બોસિસ’ (Deep Vein Thrombosis – DVT) કહેવામાં આવે છે.

ડીવીટી એટલે શરીરની ઉંડી નસોમાં (મોટાભાગે પગમાં) લોહીનો ગઠ્ઠો જામી જવો. જો આ ગઠ્ઠો નસમાંથી છૂટો પડીને ફેફસાં સુધી પહોંચી જાય, તો તે જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે મુસાફરી દરમિયાન ડીવીટીથી બચવાના સરળ અને અસરકારક ઉપાયો વિશે જાણીશું.

Table of Contents

૧. મુસાફરી દરમિયાન DVT કેમ થાય છે?

જ્યારે તમે લાંબી મુસાફરીમાં હોવ છો, ત્યારે તમારા પગની હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય છે.

લોહીનું પરિભ્રમણ ધીમું પડવું: સામાન્ય રીતે, જ્યારે આપણે ચાલીએ છીએ, ત્યારે પગના સ્નાયુઓ પંપ જેવું કામ કરીને લોહીને ઉપર હૃદય તરફ ધકેલે છે. બેસી રહેવાથી આ પંપ કામ કરતો નથી, જેથી લોહી નસોમાં જમા થાય છે.
ડિહાઇડ્રેશન: મુસાફરી દરમિયાન પૂરતું પાણી ન પીવાથી લોહી ઘટ્ટ બને છે, જે ગઠ્ઠો જામવાનું જોખમ વધારે છે.
ઓછી જગ્યા: વિમાનની ઇકોનોમી ક્લાસ સીટ કે બસમાં સાંકડી જગ્યાને કારણે પગને ખેંચી શકાતા નથી, જે દબાણ વધારે છે.

૨. મુસાફરી દરમિયાન કરી શકાય તેવી ફિઝિયોથેરાપી કસરતો

તમારી સીટ પર બેઠા બેઠા જ દર કલાકે નીચેની કસરતો ૩-૫ મિનિટ માટે કરો:

A. એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps)

તમારા બંને પગના પંજાને ઉપરની તરફ (ઘૂંટણ તરફ) ખેંચો અને પછી નીચેની તરફ (જમીન તરફ) દબાવો. આ પ્રક્રિયા ૨૦-૩૦ વાર કરો.
ફાયદો: આનાથી પિંડીના સ્નાયુઓ સક્રિય થાય છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે.

B. ફૂટ રોટેશન (Foot Rotation)

પંજાને હવામાં રાખીને ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં અને વિરુદ્ધ દિશામાં ગોળ ફેરવો.

C. ની ટુ ચેસ્ટ (Knee to Chest)

સીટ પર બેસીને વારાફરતી એક-એક પગને ઘૂંટણમાંથી વાળીને છાતી નજીક લાવો અને હાથથી પકડી રાખો.

D. હીલ એન્ડ ટો રેઇઝ (Heel and Toe Raise)

પંજા જમીન પર રાખીને એડી ઉંચી કરો, પછી એડી જમીન પર રાખીને પંજા ઉંચા કરો.

૩. DVT થી બચવા માટેની અન્ય મહત્વની ટિપ્સ

ચાલો: વિમાનમાં જો શક્ય હોય તો દર કલાકે ઊભા થઈને પાંખ (Aisle) માં થોડું ચાલો. બસની મુસાફરીમાં જ્યારે બ્રેક પડે ત્યારે નીચે ઉતરીને થોડા ડગલાં જરૂર ચાલો.
પાણી પીવો: મુસાફરી દરમિયાન પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીવો. આલ્કોહોલ અને વધુ પડતી કોફી ટાળો, કારણ કે તે ડિહાઇડ્રેશન પ્રેરે છે.
ઢીલા કપડાં: મુસાફરી વખતે બહુ ટાઇટ જીન્સ કે કપડાં ન પહેરવા. હળવા અને આરામદાયક કપડાં પહેરવા જેથી રક્ત પરિભ્રમણમાં અવરોધ ન આવે.
કોમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ (Compression Stockings): જો તમને પહેલા ડીવીટી થઈ ગયું હોય અથવા જોખમ વધુ હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ખાસ મોજા પહેરી શકાય છે જે પગ પર હળવું દબાણ જાળવી રાખે છે.

૪. કોને વધુ જોખમ છે?

નીચેની વ્યક્તિઓએ મુસાફરી દરમિયાન વધુ સાવધ રહેવું જોઈએ:

જેમની ઉંમર ૪૦ વર્ષથી વધુ હોય.
ગર્ભવતી મહિલાઓ.
જેઓ તાજેતરમાં કોઈ સર્જરીમાંથી સાજા થયા હોય.
ધૂમ્રપાન કરનાર વ્યક્તિઓ.
જેમને હૃદયરોગ કે કેન્સરની સમસ્યા હોય.

૫. ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?

જો મુસાફરી દરમિયાન કે પછી નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો તેને અવગણશો નહીં: ૧. એક પગમાં અચાનક સોજો આવવો. ૨. પિંડી કે થાપાના ભાગમાં સતત દુખાવો કે ખેંચાણ થવું. ૩. પગની ત્વચા લાલ થઈ જવી કે તે ભાગ ગરમ લાગવો. ૪. અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી (આ ફેફસાંમાં ગઠ્ઠો પહોંચવાની નિશાની હોઈ શકે છે).

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક ખાતે અમે ડીવીટીના જોખમવાળા દર્દીઓ માટે ખાસ ‘પ્રી-ટ્રાવેલ કસરત પ્રોગ્રામ’ તૈયાર કરીએ છીએ. અમે તમને યોગ્ય સ્ટ્રેચિંગ અને સ્નાયુઓની મજબૂતીની તાલીમ આપીએ છીએ જેથી તમારી મુસાફરી સુરક્ષિત અને સુખદ રહે.

નિષ્કર્ષ

લાંબી મુસાફરીમાં સાવચેતી એ જ શ્રેષ્ઠ ઇલાજ છે. માત્ર સીટ પર બેસી રહેવાને બદલે તમારા પગને થોડી હિલચાલ આપો અને પૂરતું પાણી પીવો. આ નાની આદતો તમને ડીવીટી જેવી ગંભીર સ્થિતિથી બચાવી શકે છે. તમારી આગામી મુસાફરીમાં આ ફિઝિયો ટિપ્સ જરૂર અજમાવજો!