આલ્કોહોલિક લિવર ડિસીઝ (Alcoholic Liver Disease)

લિવર એ શરીરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અંગોમાંનું એક છે. તે ખોરાક પચાવવા, શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો દૂર કરવા, વિટામિન્સ અને ઊર્જાનો સંગ્રહ કરવા જેવા ઘણા કાર્યો કરે છે. લિવરને નુકસાન પહોંચાડી શકે તેવી ઘણી બીમારીઓ છે, જેમાંથી એક છે આલ્કોહોલિક લિવર ડિસીઝ (ALD).

આલ્કોહોલિક લિવર ડિસીઝ (ALD) એટલે શું?

આલ્કોહોલિક લિવર ડિસીઝ (ALD) એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં દારૂના વધુ પડતા અને લાંબા ગાળાના સેવનને કારણે લિવરને નુકસાન થાય છે. દારૂનું સેવન કરવાથી લિવર દારૂમાં રહેલા ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢવામાં સક્ષમ રહેતું નથી, જેના કારણે લિવરના કોષોને નુકસાન થાય છે અને ધીમે ધીમે તેની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે.

ALD ના તબક્કાઓ:

ALD સામાન્ય રીતે ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓમાં આગળ વધે છે:

1. આલ્કોહોલિક ફૅટી લિવર (Alcoholic Fatty Liver) અથવા સ્ટીએટોસિસ (Steatosis): આ ALD નો સૌથી પહેલો અને સૌથી સામાન્ય તબક્કો છે. આ તબક્કામાં લિવરના કોષોમાં ચરબી જમા થાય છે. સામાન્ય રીતે આ તબક્કે કોઈ ખાસ લક્ષણો જોવા મળતા નથી, અને જો દારૂનું સેવન બંધ કરી દેવામાં આવે તો લિવર ફરીથી સામાન્ય થઈ શકે છે.
2. આલ્કોહોલિક હેપેટાઇટિસ (Alcoholic Hepatitis): આ તબક્કામાં લિવરમાં સોજો (inflammation) આવે છે અને લિવરના કોષોને નુકસાન થવાનું શરૂ થાય છે. આ તબક્કો હળવાથી ગંભીર હોઈ શકે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં, તે જીવલેણ પણ બની શકે છે. લક્ષણોમાં તાવ, કમળો, પેટમાં દુખાવો, ભૂખ ન લાગવી, ઉબકા અને ઉલટીનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
3. આલ્કોહોલિક સિરહોસિસ (Alcoholic Cirrhosis): આ ALD નો સૌથી ગંભીર અને અંતિમ તબક્કો છે. આ તબક્કામાં લિવરના કોષોને કાયમી નુકસાન થાય છે અને તેની જગ્યાએ ડાઘ પેશી (scar tissue) બની જાય છે. આ ડાઘ પેશી લિવરના સામાન્ય કાર્યમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. એકવાર સિરહોસિસ થાય પછી લિવરનું નુકસાન ઉલટાવી શકાય તેવું નથી. સિરહોસિસના લક્ષણોમાં કમળો, શરીરમાં પ્રવાહી જમા થવું (જેના કારણે પગ અને પેટમાં સોજો આવે), સરળતાથી રક્તસ્ત્રાવ થવો, માનસિક મૂંઝવણ (હેપેટિક એન્સેફાલોપથી), અને ચેપ લાગવાનું જોખમ વધવું શામેલ છે.

ALD ના કારણો:

ALD નું મુખ્ય કારણ લાંબા સમય સુધી વધુ પડતા દારૂનું સેવન છે. જોકે, કેટલો દારૂ લિવરને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે તે દરેક વ્યક્તિ માટે અલગ અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક પરિબળો જે ALD થવાનું જોખમ વધારી શકે છે તેમાં શામેલ છે:

• દારૂનું પ્રમાણ અને સમયગાળો: જેટલો વધુ દારૂ પીવામાં આવે અને જેટલા લાંબા સમય સુધી પીવામાં આવે, તેટલું જોખમ વધારે.
• લિંગ: સ્ત્રીઓમાં દારૂના સમાન પ્રમાણમાં પુરુષો કરતાં ALD થવાનું જોખમ વધુ હોય છે, કારણ કે તેમના શરીરમાં દારૂનું મેટાબોલિઝમ અલગ રીતે થાય છે.
• આનુવંશિકતા: અમુક લોકોમાં આનુવંશિક રીતે ALD થવાનું જોખમ વધારે હોય છે.
• પૌષ્ટિક આહારનો અભાવ: કુપોષણ, જે દારૂડિયાઓમાં સામાન્ય છે, તે પણ લિવરને નુકસાન પહોંચાડવામાં ફાળો આપી શકે છે.
• અન્ય લિવર રોગો: હેપેટાઇટિસ સી જેવા અન્ય લિવર રોગોની હાજરી ALD થવાનું જોખમ વધારી શકે છે.

ALD ના લક્ષણો:

ALD ના પ્રારંભિક તબક્કામાં કોઈ લક્ષણો ન પણ હોઈ શકે. જેમ જેમ રોગ વધે છે, તેમ તેમ નીચેના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

• થાક અને નબળાઈ
• ભૂખ ન લાગવી અને વજન ઘટવો
• પેટમાં દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા
• ઉબકા અને ઉલટી
• કમળો (ત્વચા અને આંખો પીળી પડવી)
• પગ અને પગની ઘૂંટીઓમાં સોજો (એડીમા)
• પેટમાં પ્રવાહી જમા થવું (એસાઇટિસ)
• ખૂબ જ સરળતાથી રક્તસ્ત્રાવ અથવા ઉઝરડા પડવા
• ખંજવાળ
• ઘેરા રંગનો પેશાબ
• આછા રંગનો મળ
• યાદશક્તિમાં ઘટાડો, મૂંઝવણ અથવા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી (હેપેટિક એન્સેફાલોપથી)
• પેટના ઉપરના જમણા ભાગમાં દુખાવો

નિદાન:

ALD ના નિદાન માટે ડૉક્ટર શારીરિક તપાસ કરશે અને દર્દીના દારૂના સેવનના ઇતિહાસ વિશે પૂછશે. અન્ય પરીક્ષણોમાં શામેલ છે:

• રક્ત પરીક્ષણો: લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ, સંપૂર્ણ રક્ત ગણતરી, અને કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ.
• ઇમેજિંગ ટેસ્ટ: અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, સીટી સ્કેન, અથવા એમઆરઆઈ લિવરના કદ, આકાર અને નુકસાનની હદ જોવા માટે.
• લિવર બાયોપ્સી: લિવરના પેશીનો એક નાનો નમૂનો લઈને સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ તપાસવામાં આવે છે. આ ALD ના તબક્કા અને નુકસાનની હદ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.

સારવાર:

ALD ની સારવારનો મુખ્ય ધ્યેય દારૂનું સેવન બંધ કરવું અને લિવરને વધુ નુકસાન થતું અટકાવવું. સારવારમાં શામેલ હોઈ શકે છે:

• દારૂનું સેવન બંધ કરવું (Abstinence): આ ALD ની સારવારનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. દારૂનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું એ લિવરને સ્વસ્થ થવા દેવા માટે અનિવાર્ય છે.
• આહાર અને પોષણ: પૌષ્ટિક આહાર લેવો અને કુપોષણને સુધારવું એ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ડૉક્ટર અથવા ડાયેટિશિયન પોષણ યોજના બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
• દવાઓ:
  • સ્ટીરોઈડ્સ: ગંભીર આલ્કોહોલિક હેપેટાઇટિસના કિસ્સાઓમાં સોજો ઘટાડવા માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
  • પોષક પૂરક: વિટામિન્સ અને ખનિજોની ઉણપને દૂર કરવા માટે.
  • જટિલતાઓ માટેની દવાઓ: ઉદાહરણ તરીકે, પેટમાં પ્રવાહી ઘટાડવા માટે મૂત્રવર્ધક દવાઓ, હેપેટિક એન્સેફાલોપથી માટે દવાઓ.
• લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: સિરહોસિસના ગંભીર કિસ્સાઓમાં જ્યાં લિવર કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે, ત્યાં લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ એકમાત્ર વિકલ્પ હોઈ શકે છે. જોકે, ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે, દર્દીએ ઓછામાં ઓછા 6 મહિના સુધી દારૂનું સેવન બંધ કર્યું હોવું જરૂરી છે.

નિવારણ:

ALD ને રોકવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ દારૂનું સેવન મર્યાદિત કરવું અથવા સંપૂર્ણપણે ટાળવું છે. જો તમે દારૂ પીતા હોવ, તો મધ્યમ માત્રામાં પીવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જે પુરુષો માટે દરરોજ 2 ડ્રિંક્સથી વધુ નહીં અને સ્ત્રીઓ માટે દરરોજ 1 ડ્રિંકથી વધુ નહીં.

જો તમને અથવા તમારા પરિવારના કોઈ સભ્યને દારૂના સેવન અથવા ALD ના લક્ષણો વિશે ચિંતા હોય, તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો. વહેલું નિદાન અને સારવાર લિવરને વધુ નુકસાનથી બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારી શકે છે.