એઝાથિયોપ્રિન

એઝાથિયોપ્રિન એ一种 ઔષધી છે જે મુખ્યત્વે ઈમ્યુનોસપ્રેસન્ટ તરીકે કામ કરે છે. તેને ઓટોઇમ્યૂન રોગો, અંગ સંક્રમણ પછી ઓર્ગન રિજेकશન રોકવા અને વિવિધ તીવ્ર સોજાવાળા રોગોની સારવાર માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. એઝાથિયોપ્રિન દવા કેવી રીતે કાર્ય કરે છે, તેનો ઉપયોગ, દોષ-ફળો, સાવધાની અને જરૂરી સૂચનાઓ વિશે વિસ્તૃત માહિતી નીચે આપવામાં આવી છે.

એઝાથિયોપ્રિન શું છે?

એઝાથિયોપ્રિન એ એક ઈમ્યુનોસપ્રેસન્ટ દવા છે, જે શરીરના રોગપ્રતિકારક તંત્ર (immune system) ની કામગીરીને ધીમું કરે છે. આપણા શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયા, વાયરસ અથવા અન્ય પરભક્ષી પર હુમલો કરે છે, પરંતુ કેટલીકવાર તે પોતાનાં અંગો કે ткાવાંને હાની પહોંચાડે છે; જેને ઓટોઇમ્યુન રોગો કહેવાય છે. આવા રોગોમાં એઝાથિયોપ્રિન શરીરના રોગપ્રતિકારક તંત્રના નુકસાનકારક પ્રતિક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે.

દવાનો ઉપયોગ

એઝાથિયોપ્રિન નીચે મુજબના રોગો અને પરિસ્થિતિઓમાં સામાન્ય રીતે આપવામાં આવે છે:

1. ઓટોઇમ્યૂન રોગો
   • ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઈટિસ (Rheumatoid Arthritis)
   • સિસ્ટમિક લુપસ એરીથમેટોસસ (SLE)
   • વાસ્ક્યુલાઇટિસ (Vasculitis)
   • ઈન્ફ્લેમેટરી બાવલ ડિસીઝ (Crohn’s Disease, Ulcerative Colitis)
   • ડર્મટોમાયોસાઈટિસ (Dermatomyositis)
   • સ્ક્લેરોડર્મા (Scleroderma)
2. ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ
   • કિડની, લિવર અથવા હૃદયનું ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થયા બાદ અંગ રિજેકશન અટકાવવા માટે.
3. ચર્મ રોગ
   • પેમ્ફિગસ (Pemphigus)
   • બીહેટ સિંન્ડ્રોમ (Behcet’s Syndrome)

એઝાથિયોપ્રિન કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

એઝાથિયોપ્રિન શરીરમાં જઈને 6-મર્કેપ્ટોપ્યુરીન (6-MP) માં પરિવર્તિત થાય છે. તેથી ઓટોઇમ્યૂન રોગોમાં જ્યાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર过ધિક સક્રિય હોય છે, ત્યાં એઝાથિયોપ્રિનથી રાહત મળે છે.

---

દવા લેવાની રીત

• આ દવા સામાન્ય રીતે દિનચર્યા મુજબ મૌખિક રીતે ગોળી તરીકે લેવામાં આવે છે.
• દવાની માત્રા વ્યક્તિના વજન, રોગની તીવ્રતા અને અન્ય ચકાસણીના આધારે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.
• ખોરાક સાથે અથવા પછી દવા લેવાથી પેટ પર ઓછું દબાણ પડે છે.
• દવા લેતા પહેલા અને દરમ્યાન નિયમિત બ્લડ ટેસ્ટ જરૂરી છે જેથી લોહીનું પ્રમાણ, લીવર અને કિડનીની કાર્યક્ષમતા ચકાસી શકાય.

મહત્વપૂર્ણ સાવધાનીઓ

1. બ્લડ ટેસ્ટ:
   એઝાથિયોપ્રિન લેવામાં આવતા સમય દરમિયાન નિયમિત રીતે લોહીની તપાસ (CBC, LFT, KFT) કરવી જોઈએ.
2. ગર્ભાવસ્થા અને સ્તનપાન:
   ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન દવા લેવી હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ ખાસ લેવાય, કારણ કે એઝાથિયોપ્રિનથી શિશુને નુકસાન થઈ શકે છે.
3. સૂર્યપ્રકાશથી બચાવ:
   દવા લેતા વખતે ત્વચા સૂર્યપ્રકાશ માટે સંવેદનશીલ બની શકે છે, તેથી સનસ્ક્રીન લગાવવી કે સૂર્યપ્રકાશથી બચવું.
4. અન્ય દવાઓ સાથે સંબંધ:
   એલોપુરિનોલ, મરફિન, કો-ટ્રીમોક્સાઝોલ જેવી દવાઓ એઝાથિયોપ્રિન સાથે લીધા હોય તો દુષ્પ્રભાવ વધી શકે છે.

એઝાથિયોપ્રિનના side-effects (દોષ-ફળો)

• નોસિયા, ઉલટી, પેટમાં દુખાવો
• લોહીનું પ્રમાણ ઘટવું (Low WBC, Anemia)
• કિડની અથવા લીવર પર અસર
• ચક્કર આવવું, થાક લાગવો
• સંક્રમણ થવાની શક્યતા વધી શકે છે
• ત્વચા પર રેશ, એલર્જી
• ઘણા લાંબા સમય સુધી ઉપયોગથી લોહીનું કેન્સર (Leukemia) થવાની નાની શક્યતા

જો નીચેના લક્ષણો જણાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો:

• તાવ, બળતરા, શરદી કે અન્ય સંક્રમણ
• પીડા સાથે પેશાબ આવવો
• યકૃતની બિમારીના લક્ષણો જેમ કે આંખ કે ત્વચા પીળી પડવી

કોણે એઝાથિયોપ્રિન ન લેવી જોઈએ?

• જેમને એઝાથિયોપ્રિન કે તેની સામગ્રી allergy હોય.
• લિવર કે કિડનીની ગંભીર બિમારી હોય.
• પ્રેગ્નન્સી કે સ્તનપાન દરમિયાન ખાસ ચકાસણી પછી.
• જે લોકોને ખાસ પ્રકારના લોહી સંબંધિત રોગ હોય.

દવાની ક્રિયા શરૂ થવામાં કેટલો સમય લાગે?

એઝાથિયોપ્રિનના અસરકારક પરિણામો જોવા સામાન્ય રીતે 6-12 અઠવાડિયા જેટલો સમય લાગી શકે છે. તેથી દર્દીએ ધીરજ રાખવી જરૂરી છે અને દવા નિયમિત લેવી જરૂરી છે.

કેટલોક ખાસ ધ્યાન રાખવું

• દવા સાથે પુષ્ટિકર આહાર લેવો જોઈએ.
• વિટામિન બી12, ફોલેટ, આયર્ન વગેરે માટે ડૉક્ટરનાં સૂચન મુજબ પૂરક સારવાર લેવી.
• દવા લેતી વખતે વાયરસ કે બેક્ટેરિયાથી બચવા હાઇજીન રાખવી.
• અવારનવાર ડૉક્ટર પાસે તપાસ કરાવતા રહેવું.

નિષ્કર્ષ

એઝાથિયોપ્રિન એ ઓટોઇમ્યૂન રોગો અને ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી જીવ બચાવનારી મહત્વપૂર્ણ દવા છે. જો કે, તે સાવધાની અને નિયમિત ચકાસણી સાથે જ લેવી જોઈએ. ડૉક્ટર દ્વારા નિર્ધારિત માત્રા અને સમયગાળા સુધી જ દવા લેવી જોઈએ. કોઈ પણ દુષ્પ્રભાવ જણાય તો તરત નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે.