બર્સાઇટિસ
🦴 બર્સાઇટિસ (Bursitis): સાંધાના દુખાવા અને સોજાનું મુખ્ય કારણ – કારણો, લક્ષણો અને શ્રેષ્ઠ ઉપચાર
આપણા શરીરમાં સાંધા એ એન્જિનના બેરિંગ જેવા છે, જે હાડકાંને હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે. આ સાંધાની વચ્ચે નાની, પ્રવાહી ભરેલી કોથળીઓ હોય છે જેને ‘બર્સા’ (Bursa) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ કોથળીઓમાં સોજો આવે છે, ત્યારે તે સ્થિતિને બર્સાઇટિસ કહેવાય છે.
ઘણા લોકો તેને સામાન્ય સાંધાનો દુખાવો કે વા (Arthritis) સમજીને ભૂલ કરે છે, પરંતુ બર્સાઇટિસ એ સ્નાયુબંધ અને હાડકાં વચ્ચેના ઘર્ષણની સમસ્યા છે. ચાલો આ લેખમાં તેના વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીએ.
1. બર્સા (Bursa) શું છે અને તેનું કાર્ય શું છે?
આપણા શરીરમાં ૧૫૦ થી વધુ બર્સા હોય છે. આ નાની કોથળીઓ હાડકાં, સ્નાયુબંધ (Tendons) અને ત્વચા વચ્ચે ગાદી (Cushion) જેવું કામ કરે છે. તે સાંધાના હલનચલન વખતે થતા ઘર્ષણને ઘટાડે છે. જ્યારે કોઈ સાંધાનો વધુ પડતો વપરાશ થાય છે, ત્યારે આ બર્સામાં બળતરા થાય છે અને પ્રવાહી વધી જાય છે, જેને આપણે બર્સાઇટિસ કહીએ છીએ.
2. બર્સાઇટિસના મુખ્ય પ્રકારો
બર્સાઇટિસ શરીરના કોઈપણ સાંધામાં થઈ શકે છે, પરંતુ આ ભાગોમાં તે વધુ જોવા મળે છે:
- ખભાનું બર્સાઇટિસ (Shoulder Bursitis): જેઓ હાથ ઊંચો કરવાનું કામ વધુ કરે છે (જેમ કે પેઇન્ટર કે ટેનિસ પ્લેયર).
- કોણીનું બર્સાઇટિસ (Olecranon Bursitis): ટેબલ પર કોણી ટેકવીને લાંબો સમય બેસી રહેવાથી થાય છે.
- થાપાનું બર્સાઇટિસ (Hip Bursitis): વધુ પડતું ચાલવાથી કે દોડવાથી થાય છે.
- ઘૂંટણનું બર્સાઇટિસ (Prepatellar Bursitis): સતત ઘૂંટણ પર બેસીને કામ કરવાથી (જેમ કે સફાઈ કામદારો કે પ્લમ્બર) થાય છે.
3. બર્સાઇટિસ થવાના કારણો
- વધુ પડતો વપરાશ (Overuse): એકની એક હલનચલન વારંવાર કરવી (દા.ત. ગોલ્ફ રમવું કે બગીચામાં કામ કરવું).
- સીધી ઈજા: સાંધા પર અચાનક જોરથી વાગવું કે પડવું.
- વધતી ઉંમર: ઉંમર સાથે સ્નાયુબંધો નબળા પડે છે અને બર્સા પર દબાણ વધે છે.
- મેડિકલ કંડિશન: ડાયાબિટીસ, ગાઉટ (Gout) કે સંધિવા (Rheumatoid Arthritis) ધરાવતા લોકોમાં આ જોખમ વધુ હોય છે.
- ઈન્ફેક્શન: ક્યારેક ઈજા દ્વારા બેક્ટેરિયા બર્સામાં પ્રવેશ કરે તો ત્યાં ચેપ લાગી શકે છે (Septic Bursitis).
4. મુખ્ય લક્ષણો
બર્સાઇટિસના લક્ષણો ધીમે ધીમે વિકસી શકે છે:
- સાંધામાં દુખાવો અને જકડન અનુભવવી.
- સાંધાના ભાગે લાલાશ અને ગરમી (ગરમ લાગે તેવો સોજો) દેખાવી.
- જ્યારે તમે સાંધાને હલાવો અથવા દબાવો ત્યારે દુખાવો વધવો.
- સોજાને કારણે સાંધાની હલનચલન કરવાની ક્ષમતા ઓછી થવી.
5. નિદાન અને તપાસ
જો દુખાવો ૧-૨ અઠવાડિયામાં ન મટે, તો ડૉક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે:
- શારીરિક તપાસ: સોજો અને દુખાવાની જગ્યા તપાસીને.
- X-Ray: હાડકાંમાં કોઈ ફ્રેક્ચર નથી તે ખાતરી કરવા (બર્સાઇટિસ એક્સ-રેમાં દેખાતું નથી).
- MRI કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: બર્સામાં રહેલા સોજા અને પ્રવાહીને સ્પષ્ટ જોવા માટે.
- લોહીની તપાસ: ઈન્ફેક્શન કે ગાઉટ તપાસવા માટે.
6. બર્સાઇટિસની સારવાર (Treatment)
મોટાભાગના કિસ્સામાં બર્સાઇટિસ ઘરેલું ઉપચાર અને આરામથી મટી જાય છે:
A. R.I.C.E. પદ્ધતિ
- Rest (આરામ): જે સાંધામાં દુખાવો હોય તેનો વપરાશ થોડા દિવસો માટે બંધ કરો.
- Ice (બરફનો શેક): દિવસમાં ૩-૪ વાર ૧૫ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરો.
- Compression (દબાણ): સોજો ઘટાડવા માટે ઇલાસ્ટિક બેન્ડેજ બાંધો.
- Elevation (ઊંચાઈ): સોજાવાળા ભાગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખો.
B. દવાઓ
સોજો અને દુખાવો ઘટાડવા માટે ડૉક્ટર NSAIDs (Non-steroidal anti-inflammatory drugs) આપે છે.
C. ફિઝિયોથેરાપી
નિયમિત કસરતો દ્વારા સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા જેથી બર્સા પરનું દબાણ ઘટે.
D. ઇન્જેક્શન (Corticosteroids)
જો દુખાવો ખૂબ જ તીવ્ર હોય, તો ડૉક્ટર સીધા બર્સામાં સ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન આપી શકે છે, જે તાત્કાલિક રાહત આપે છે.
E. પ્રવાહી દૂર કરવું (Aspiration)
જો બર્સામાં વધુ પડતું પ્રવાહી ભરાઈ ગયું હોય, તો સોય દ્વારા તેને ખેંચી લેવામાં આવે છે.
7. બર્સાઇટિસથી બચવાના ઉપાયો
- પેડ્સનો ઉપયોગ: ઘૂંટણ કે કોણી પર કામ કરતી વખતે પ્રોટેક્ટિવ પેડ્સ પહેરો.
- બ્રેક લો: વારંવાર થતી હલનચલન વચ્ચે આરામ લો.
- વજન નિયંત્રણ: વધુ વજન સાંધા પર દબાણ વધારે છે.
- વોર્મ-અપ: કોઈપણ રમત કે ભારે કામ શરૂ કરતા પહેલા સ્નાયુઓને વોર્મ-અપ કરો.
નિષ્કર્ષ
બર્સાઇટિસ એ જીવલેણ નથી, પણ જો તેને અવગણવામાં આવે તો તે લાંબા ગાળાના સાંધાના દુખાવામાં ફેરવાઈ શકે છે. યોગ્ય આરામ અને સમયસરની ફિઝિયોથેરાપી આ સમસ્યાને કાયમ માટે દૂર કરી શકે છે.
