સાંધાના દુખાવા માટે ઠંડો અને ગરમ શેક: ક્યારે કયો કરવો?

સાંધાના દુખાવા (Joint Pain) થી પીડાતા લોકો માટે ઘરેલુ ઉપચારમાં સૌથી અસરકારક અને સરળ પદ્ધતિ છે – શેક કરવો. પરંતુ, મોટાભાગના લોકો મૂંઝવણમાં હોય છે કે દુખાવા પર ગરમ (Heat) શેક કરવો જોઈએ કે ઠંડો (Ice)?

ખોટો શેક કરવાથી ક્યારેક ફાયદાને બદલે નુકસાન થઈ શકે છે અને સોજો વધી શકે છે. આ લેખમાં આપણે વિજ્ઞાનના આધારે સમજીશું કે કઈ સ્થિતિમાં ગરમ શેક લેવો અને ક્યારે ઠંડા શેકનો ઉપયોગ કરવો.

Table of Contents

૧. ગરમ શેક (Heat Therapy): ક્યારે કરવો?

ગરમ શેક રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરે છે (Vasodilation), જેનાથી અસરગ્રસ્ત ભાગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે.

જૂનો દુખાવો (Chronic Pain): જો તમને મહિનાઓ કે વર્ષોથી સાંધાનો દુખાવો હોય, તો ગરમ શેક શ્રેષ્ઠ છે.
સ્નાયુઓની જકડન (Stiffness): સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા જકડાઈ ગયા હોય તો ગરમ પાણીનો શેક કરવાથી સ્નાયુઓ ઢીલા પડે છે અને લવચીકતા વધે છે.
કસરત પહેલા: વર્કઆઉટ કે ફિઝિયોથેરાપી શરૂ કરતા પહેલા ગરમ શેક કરવાથી સ્નાયુઓ ‘વાર્મ-અપ’ થાય છે.

કેવી રીતે કરવો?

ગરમ પાણીની કોથળી (Hot water bag), ઇલેક્ટ્રિક હીટિંગ પેડ અથવા નવશેકા પાણીમાં ભીનું કરેલું ટુવાલ વાપરી શકાય. ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ માટે શેક કરવો પૂરતો છે.

૨. ઠંડો શેક (Cold Therapy/Ice): ક્યારે કરવો?

ઠંડો શેક રક્તવાહિનીઓને સંકોચે છે (Vasoconstriction), જે લોહીના પ્રવાહને ધીમો પાડીને સોજો અને બળતરા ઘટાડે છે.

તાજી ઈજા (Acute Injury): જો તમને હમણાં જ મચકોડ આવી હોય અથવા સાંધા પર અથડાયું હોય, તો પ્રથમ ૪૮ કલાક સુધી માત્ર ઠંડો શેક જ કરવો.
સોજો અને લાલાશ: જો સાંધો ગરમ લાગતો હોય અને ત્યાં સોજો હોય, તો આઈસ પેક લગાવવો જોઈએ.
કસરત પછી: જો કસરત કર્યા પછી સાંધામાં બળતરા થતી હોય, તો ઠંડો શેક રાહત આપે છે.

કેવી રીતે કરવો?

બરફના ટુકડાને ટુવાલમાં લપેટીને અથવા જેલ પેક (Gel pack) નો ઉપયોગ કરીને ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ શેક કરો. સીધો બરફ ત્વચા પર ક્યારેય ન ઘસવો, તેનાથી ‘આઈસ બર્ન’ થઈ શકે છે.

૩. ગરમ અને ઠંડો શેક: તુલનાત્મક ટેબલ

પરિસ્થિતિ	કયો શેક કરવો?	કેમ?
તાજી ઈજા કે મચકોડ	❄️ ઠંડો (Ice)	સોજો અને આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ રોકવા માટે.
સવારની જકડન	🔥 ગરમ (Heat)	રક્ત પરિભ્રમણ વધારી સાંધા ખોલવા માટે.
જૂનો આર્થરાઈટિસ	🔥 ગરમ (Heat)	સ્નાયુઓને આરામ આપવા માટે.
સોજો અને ગરમી	❄️ ઠંડો (Ice)	બળતરા (Inflammation) ઘટાડવા માટે.
માથાનો દુખાવો	❄️ ઠંડો (Ice)	ચેતાઓને શાંત કરવા માટે.

૪. સાવચેતીઓ (Precautions)

ત્વચાની સંવેદનશીલતા: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય કે જેની ત્વચામાં સ્પર્શની સંવેદના ઓછી હોય, તો શેક કરતી વખતે ખૂબ ધ્યાન રાખવું. વધુ પડતી ગરમી ત્વચા બાળી શકે છે.
ખુલ્લા ઘા: જો ત્વચા કપાઈ ગઈ હોય કે લોહી નીકળતું હોય, તો તેના પર ગરમ કે ઠંડો શેક ન કરવો.
સમય મર્યાદા: ૨૦ મિનિટથી વધુ સમય શેક ન કરવો. તેનાથી ત્વચાના કોષોને નુકસાન થઈ શકે છે.

૫. કોન્ટ્રાસ્ટ બાથ (Contrast Bath): એક ખાસ ટેકનિક

ઘણીવાર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હાથ કે પગના પંજાના જૂના સોજા માટે કોન્ટ્રાસ્ટ બાથની સલાહ આપે છે. આમાં ૩ મિનિટ ગરમ પાણીમાં પગ રાખવા અને ૧ મિનિટ ઠંડા પાણીમાં. આ પ્રક્રિયા ૩-૪ વાર કરવાથી ‘પમ્પિંગ ઇફેક્ટ’ થાય છે જે સોજો ઝડપથી ઉતારે છે.

નિષ્કર્ષ

યાદ રાખવાનો સરળ નિયમ: “નવો દુખાવો/સોજો હોય તો બરફ, અને જૂની જકડન હોય તો ગરમી.” જો તમને આ બંને પદ્ધતિઓથી રાહત ન મળે, તો તે ગંભીર તકલીફ હોઈ શકે છે અને તમારે હાડકાના ડોક્ટર (Orthopedic) ની સલાહ લેવી જોઈએ.