ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી (TKR) પછીની પ્રથમ ૩૦ દિવસની કસરતો.

ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી (Total Knee Replacement – TKR) એ પીડામુક્ત જીવન તરફનું એક મોટું પગલું છે. પરંતુ, ઓપરેશન એ માત્ર અડધી જંગ છે; બાકીની અડધી જંગ ફિઝિયોથેરાપી અને કસરત દ્વારા જીતવામાં આવે છે. સર્જરી પછીના પ્રથમ ૩૦ દિવસ અત્યંત મહત્વના હોય છે, કારણ કે આ સમયગાળામાં સાંધાની લવચીકતા અને સ્નાયુઓની તાકાત નક્કી થાય છે.

આ લેખમાં અમે તમને જણાવીશું કે ઓપરેશન પછીના પ્રથમ ૪ અઠવાડિયા દરમિયાન તમારે કઈ કસરતો કરવી જોઈએ અને કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.

૧. પ્રથમ અઠવાડિયું (દિવસ ૧ થી ૭): પથારીમાં હળવી હિલચાલ

આ તબક્કાનો મુખ્ય હેતુ લોહીનું પરિભ્રમણ જાળવી રાખવું અને સોજો ઘટાડવાનો છે.

• એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps): પથારીમાં સીધા સૂઈને પંજાને ઉપર અને નીચેની તરફ ખેંચો. આ કસરત દર કલાકે ૧૦-૨૦ વાર કરવી જોઈએ જેથી લોહી જામી ન જાય (DVT રોકવા માટે).
• ક્વાડ્રિસેપ્સ સેટ્સ (Quadriceps Sets): ઘૂંટણની પાછળના ભાગને પથારી તરફ દબાવો અને સાથળના સ્નાયુઓને ૫ સેકન્ડ માટે કડક કરો, પછી ઢીલા છોડો.
• ગ્લુટિયલ સેટ્સ (Gluteal Sets): નિતંબ (Buttocks) ના સ્નાયુઓને ભેગા કરી ૫ સેકન્ડ દબાવી રાખો.

૨. બીજું અઠવાડિયું (દિવસ ૮ થી ૧૪): રેન્જ ઓફ મોશન (ROM)

હવે તમારો હેતુ ઘૂંટણને વાળવાની ક્ષમતા વધારવાનો અને વૉકરની મદદથી ચાલવાનો છે.

• હીલ સ્લાઇડ્સ (Heel Slides): પથારીમાં સૂતા-સૂતા એડીને ધીમે-ધીમે તમારા નિતંબ તરફ ખેંચો અને ઘૂંટણને વાળો. જેટલું વળે તેટલું વાળીને ૫ સેકન્ડ રાખો.
• સીટેડ ની બેન્ડિંગ (Seated Knee Bending): ખુરશી પર બેસીને ઓપરેશનવાળા પગને બીજા પગની મદદથી પાછળની તરફ વાળવાનો પ્રયત્ન કરો.
• ટર્મિનલ ની એક્સટેન્શન (TKE): ઘૂંટણની નીચે નેપકિનનો રોલ મૂકો અને માત્ર એડીને હવામાં ઊંચી કરો જેથી ઘૂંટણ સીધો થાય.

૩. ત્રીજું અઠવાડિયું (દિવસ ૧૫ થી ૨૧): તાકાત અને સંતુલન

ટાંકા નીકળી ગયા પછી, સ્નાયુઓને વધુ મજબૂત કરવા પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

• સ્ટ્રેટ લેગ રેઈઝ (SLR): ઘૂંટણને વાળ્યા વગર આખા પગને પથારીથી ૬ થી ૧૦ ઈંચ ઊંચો કરો.
• સ્ટેન્ડિંગ ની બેન્ડિંગ: વૉકર પકડીને ઉભા રહો અને પગને પાછળથી વાળો.
• વૉકિંગ: હવે વૉકરની મદદ ઓછી કરીને અથવા લાકડી (Cane) ની મદદથી ચાલવાનો મહાવરો શરૂ કરો.

૪. ચોથું અઠવાડિયું (દિવસ ૨૨ થી ૩૦): દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ તરફ વાપસી

આ તબક્કે તમારો ઘૂંટણ અંદાજે ૯૦ થી ૧૦૦ ડિગ્રી વળવો જોઈએ.

• સ્ટેપ-અપ્સ (Step-ups): નાની સીડી કે પાટલા પર ધીમે-ધીમે ચઢવા અને ઉતરવાની પ્રેક્ટિસ કરો (વૉકર કે રેલિંગ પકડીને).
• મિની સ્ક્વોટ્સ (Mini Squats): દીવાલનો ટેકો લઈને ધીમેથી ઘૂંટણમાંથી ૨૦-૩૦ ડિગ્રી નમો અને ફરી ઉભા થાઓ.
• સંતુલન કસરતો: એક પગ પર વજન આપીને થોડી સેકન્ડ ઉભા રહેવાનો પ્રયત્ન કરો.

⚠️ ૩૦ દિવસ દરમિયાન રાખવાની ખાસ સાવચેતીઓ

૧. આઈસ પેક (બરફનો શેક): કસરત કર્યા પછી ૧૫ મિનિટ બરફનો શેક અવશ્ય કરો, તેનાથી સોજો અને દુખાવો ઘટશે. ૨. જમીન પર બેસવાનું ટાળો: ઓછામાં ઓછા ૩ મહિના સુધી પલાંઠી વાળીને કે ઉભડક બેસવું નહીં. ૩. વધારે પડતો આરામ ન કરો: માત્ર પથારીમાં પડી રહેવાથી ઘૂંટણ જામ (Stiff) થઈ શકે છે. ડૉક્ટરે બતાવેલા સમયે ચાલવાનું ચાલુ રાખો. ૪. દવાઓ અને ડ્રેસિંગ: ઇન્ફેક્શનથી બચવા માટે સમયસર દવા લો અને ડ્રેસિંગ સાફ રાખો.

નિષ્કર્ષ

TKR પછીના પ્રથમ ૩૦ દિવસ તમારી આખી જિંદગીની ચાલ નક્કી કરે છે. શરૂઆતમાં થોડો દુખાવો થઈ શકે છે, પરંતુ યાદ રાખો કે “No Pain, No Gain”. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ નિયમિત કસરત કરવાથી તમે ૧ મહિનાના અંતે ગૌરવભેર ચાલી શકશો.