ઘરમાં ઑક્સિજન કોન્સન્ટ્રેટર વાપરતા વડીલો માટે શ્વસન માર્ગને ખુલ્લો રાખવાની કસરતો.

વૃદ્ધાવસ્થા અને શ્વસન સંબંધિત બીમારીઓ (જેમ કે COPD, અસ્થમા, પલ્મોનરી ફાઇબ્રોસિસ અથવા કોવિડ પછીની અસરો) ને કારણે ઘણા વડીલોને ઘરમાં ઑક્સિજન કોન્સન્ટ્રેટરની જરૂર પડે છે. ઑક્સિજન મશીન દર્દીને શુદ્ધ ઑક્સિજન પૂરો પાડે છે, પરંતુ માત્ર મશીન લગાવી દેવું પૂરતું નથી. જો વડીલના ફેફસાંના સ્નાયુઓ જડ થઈ ગયા હોય અથવા શ્વાસનળીમાં કફ (Mucus) જમા થયો હોય, તો મશીનમાંથી આવતો ઑક્સિજન લોહીમાં ભળી શકતો નથી.

ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવા અને શ્વસન માર્ગ (Airway) ને ખુલ્લો રાખવા માટે હળવી કસરતો અત્યંત જરૂરી છે. આ કસરતો વડીલોને શ્વાસ લેવામાં પડતી તકલીફ (શ્વાસ ચઢવો) ઓછી કરે છે અને ફેફસાંના છેવાડાના ભાગ સુધી ઑક્સિજન પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.

ઑક્સિજન કોન્સન્ટ્રેટર અને કસરતનું જોડાણ

જ્યારે વડીલ સતત ઑક્સિજન સપોર્ટ પર હોય છે, ત્યારે તેમની શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઘટી જાય છે. શારીરિક હલનચલન ઘટવાથી ફેફસાં પૂરેપૂરા ફૂલતા નથી, જેના કારણે નીચેના ભાગમાં કફ જમા થવા લાગે છે. શ્વસન માર્ગ સાંકડો થઈ જવાથી ઑક્સિજન મશીનનું દબાણ પણ પૂરતું પરિણામ આપી શકતું નથી. કસરત કરવાથી:

• જમા થયેલો કફ છૂટો પડે છે.
• શ્વસન પટલ (Diaphragm) મજબૂત થાય છે.
• શ્વાસનળી લાંબા સમય સુધી ખુલ્લી રહે છે, જેથી ઑક્સિજનની આપ-લે સહેલાઈથી થાય.

કસરત શરૂ કરતા પહેલાં ધ્યાનમાં રાખવાની સુરક્ષા બાબતો

વડીલો જ્યારે ઑક્સિજન સપોર્ટ પર હોય ત્યારે કસરત કરતી વખતે કેટલીક સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય છે. કોઈપણ કસરત શરૂ કરતા પહેલાં તેમના ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

બાબત	શું કરવું?	શું ટાળવું?
ઑક્સિજનનો પ્રવાહ	કસરત દરમિયાન ઑક્સિજન ચાલુ જ રાખો. ડૉક્ટરે જેટલા લિટર પર સેટ કરવાનું કહ્યું હોય તેટલું જ રાખો.	કસરત કરતી વખતે જાતે ઑક્સિજન લેવલ વધારવું કે નળી કાઢી નાખવી નહીં.
બેસવાની સ્થિતિ	પીઠ સીધી રાખીને આરામદાયક ખુરશીમાં બેસો.	પથારીમાં સૂતા-સૂતા કે વાંકા વળીને શ્વાસની કસરત ન કરવી.
SPO2 ચેક	કસરત પહેલાં અને પછી પલ્સ ઓક્સિમીટરથી ઑક્સિજન લેવલ ચેક કરો.	જો લેવલ 90% થી નીચે હોય તો કસરત ન કરવી.
થાકનો અનુભવ	કસરત દરમિયાન થોડો થાક લાગે તો વચ્ચે આરામ કરવો.	શ્વાસ ફૂલવા લાગે કે ચક્કર આવે તો કસરત ચાલુ ન રાખવી.

શ્વસન માર્ગને ખુલ્લો રાખવા માટેની શ્રેષ્ઠ કસરતો

અહીં આપેલી કસરતો વડીલો આરામથી ખુરશીમાં બેઠા-બેઠા કરી શકે છે. આ કસરતોથી તેમને થાક નહીં લાગે, પરંતુ ફેફસાંની ક્ષમતા વધશે.

૧. પર્સ્ડ લિપ બ્રીધિંગ (Pursed Lip Breathing)

આ કસરત શ્વાસનળીને લાંબા સમય સુધી ખુલ્લી રાખવામાં મદદ કરે છે, જેથી ફેફસાંમાંથી જૂની અને ફસાયેલી હવા (કાર્બન ડાયોક્સાઈડ) બહાર નીકળી શકે. જ્યારે વડીલને અચાનક શ્વાસ ચઢવા લાગે ત્યારે આ તકનીક તેમને શાંત પાડે છે.

• કેવી રીતે કરવી?
  1. ખુરશી પર આરામથી બેસો અને ખભાને ઢીલા છોડી દો.
  2. નાક દ્વારા ધીમેથી ઊંડો શ્વાસ લો (મનમાં ૧, ૨ ગણો).
  3. હવે હોઠને એવી રીતે બીડો જાણે તમે સીટી વગાડતા હોવ કે ગરમ ચા ફૂંકીને પીતા હોવ.
  4. બીડેલા હોઠમાંથી ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો (મનમાં ૧, ૨, ૩, ૪ ગણો).
  5. નિયમ: શ્વાસ લેવા કરતા શ્વાસ બહાર કાઢવાનો સમય બમણો હોવો જોઈએ. આ પ્રક્રિયા ૫ થી ૭ વખત રિપીટ કરો.

૨. ડાયાફ્રેમેટિક બ્રીધિંગ (પેટથી શ્વાસ લેવો)

ઉંમર વધવાની સાથે આપણે છાતીથી શ્વાસ લેવાની આદત પાડી લઈએ છીએ, જે છીછરો હોય છે. ફેફસાંની નીચે રહેલો શ્વસન પટલ (Diaphragm) શ્વાસ લેવાનો મુખ્ય સ્નાયુ છે. આ કસરત તેને મજબૂત કરે છે.

• કેવી રીતે કરવી?
  1. એક હાથ છાતી પર અને બીજો હાથ પેટ પર રાખો.
  2. નાકથી ઊંડો શ્વાસ લો. ધ્યાન રાખો કે શ્વાસ લેતી વખતે પેટ ફુલાઈને બહાર આવવું જોઈએ (છાતીનો ભાગ બહુ ઊંચો ન થવો જોઈએ).
  3. પર્સ્ડ લિપ (સીટી વગાડવા જેવા હોઠ) દ્વારા ધીમેથી શ્વાસ બહાર કાઢો. શ્વાસ કાઢતી વખતે પેટ અંદરની તરફ જવું જોઈએ.
  4. દિવસમાં ૩-૪ વખત, ૫ મિનિટ માટે આ કસરત કરો.

૩. થોરેસિક એક્સપાન્શન (છાતીને પહોળી કરવાની કસરત)

આ કસરત ફેફસાંના વાયુકોષો (Alveoli) ને ખોલે છે અને છાતીના સ્નાયુઓને સ્ટ્રેચ કરે છે.

• કેવી રીતે કરવી?
  1. બંને હાથ છાતીની બાજુની પાંસળીઓ (Ribs) પર હળવાશથી મૂકો.
  2. નાક દ્વારા શક્ય હોય તેટલો ઊંડો શ્વાસ લો અને અનુભવો કે તમારી પાંસળીઓ હાથને બહારની તરફ ધક્કો મારી રહી છે.
  3. શ્વાસને ૨ થી ૩ સેકન્ડ માટે રોકી રાખો (જો કોઈ હૃદયની બીમારી કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર ન હોય તો જ).
  4. ધીમેથી મોં વાટે બધી હવા બહાર કાઢી દો. ૩ થી ૫ વાર આ ક્રિયા કરો.

૪. કફ બહાર કાઢવા માટેની “હફિંગ” ટેકનિક (Huff Coughing)

ઘણીવાર ફેફસાંમાં કફ જમા થઈ જાય છે, જે શ્વસન માર્ગને બ્લોક કરે છે. વડીલો માટે જોરથી ઉધરસ ખાવી થકવી દેનારી અને હાનિકારક સાબિત થઈ શકે છે. જોરથી ખાંસી ખાવાને બદલે ‘હફિંગ’ ટેકનિક ખૂબ જ અસરકારક અને સલામત છે.

1.શ્વાસ લો અને રોકો:

સીધા બેસો. નાક દ્વારા થોડો ઊંડો શ્વાસ લો અને તેને ૩ સેકન્ડ માટે રોકી રાખો. આનાથી હવા કફની પાછળ પહોંચી જશે.

2.’હફ’ અવાજ સાથે હવા બહાર કાઢો:જેમ અરીસા પર વરાળ કરતા હોઈએ તેમ.

મોં ખુલ્લું રાખો અને પેટના સ્નાયુઓને અંદર ખેંચીને, ગળામાંથી “હફ” (Huff) એવો અવાજ કરતા ઝડપથી અને જોરથી શ્વાસ બહાર ફેંકો. ઉધરસ ખાવાની નથી, માત્ર જોરથી હવા કાઢવાની છે.

3.પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરો:

આવું ૨ થી ૩ વાર કરો. તમને અનુભવાશે કે કફ ગળાની ઉપરની તરફ આવી ગયો છે.

4.હળવી ઉધરસ ખાઈને કફ બહાર કાઢો:

કફ ઉપર આવી જાય એટલે એક હળવી ખાંસી ખાઈને તેને ટિશ્યુ પેપરમાં થૂંકી દો. ત્યારબાદ થોડો આરામ કરો.

શ્વસન માર્ગને સ્વસ્થ રાખવા માટેની અન્ય મહત્વપૂર્ણ બાબતો

કસરત ઉપરાંત, શ્વસન માર્ગને હાઇડ્રેટેડ અને ચોખ્ખો રાખવા માટે કેટલીક નાની પણ મહત્વની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:

1. હાઇડ્રેશન (પૂરતું પાણી પીવું): ફેફસાંમાં રહેલો કફ જો સુકાઈ જાય તો તેને બહાર કાઢવો ખૂબ જ અઘરો બની જાય છે. વડીલોએ દિવસ દરમિયાન પૂરતા પ્રમાણમાં હૂંફાળું પાણી પીવું જોઈએ, જેથી કફ પાતળો રહે અને સરળતાથી બહાર નીકળી શકે.
2. ટ્રાઇપોડ પોઝિશન (Tripod Position): જો વડીલને ક્યારેય વધુ પડતો શ્વાસ ચઢવા લાગે, તો તેમને ખુરશી પર બેસાડીને થોડા આગળની તરફ ઝુકાવો અને બંને હાથ ખુરશીના હાથા પર કે ટેબલ પર ટેકવવા કહો. આ સ્થિતિમાં શ્વસન પટલને કામ કરવા માટે વધુ જગ્યા મળે છે અને શ્વાસ લેવો સરળ બને છે.
3. હ્યુમિડિફાયર બોટલનું ધ્યાન: ઑક્સિજન કોન્સન્ટ્રેટરની સાથે જોડાયેલી પાણીની બોટલ (હ્યુમિડિફાયર) ઑક્સિજનને ભેજવાળો બનાવે છે, જેથી દર્દીનું નાક અને ગળું સુકાઈ ન જાય. આ બોટલમાં હંમેશા સ્ટરાઇલ અથવા ઉકાળીને ઠંડુ કરેલું પાણી જ ભરવું અને રોજ બદલવું. સાદું પાણી વાપરવાથી તેમાં બેક્ટેરિયા પેદા થઈ શકે છે જે સીધા ફેફસાંમાં જઈને ઇન્ફેક્શન કરી શકે છે.

પરિવાર માટે સંદેશ: વડીલો જ્યારે ઑક્સિજન પર હોય ત્યારે તેઓ શારીરિક અને માનસિક રીતે ખૂબ નબળા પડી ગયા હોય છે. તેમને કસરત કરવા માટે મજબૂર ન કરો, પણ પ્રેમથી પ્રોત્સાહિત કરો. શરૂઆતમાં તેમની સાથે બેસીને તમે પણ આ કસરતો કરો, જેથી તેમને એકલાપણું ન લાગે અને તેમનો આત્મવિશ્વાસ વધે.