સ્નાયુ ખેંચાઈ જવા (Muscle Strain) પર પ્રાથમિક સારવાર (RICE protocol).

🦵 સ્નાયુ ખેંચાઈ જવા (Muscle Strain) પર પ્રાથમિક સારવાર: RICE પ્રોટોકોલની સંપૂર્ણ માહિતી

રમતગમત દરમિયાન, જિમમાં ભારે વજન ઉપાડતી વખતે કે રોજિંદા જીવનમાં અચાનક હલનચલન થવાથી સ્નાયુ ખેંચાઈ જવાની (Muscle Strain) સમસ્યા ઘણી સામાન્ય છે. જ્યારે સ્નાયુના તંતુઓ તેની મર્યાદા બહાર ખેંચાય અથવા ફાટી જાય, ત્યારે તેને ‘મસલ સ્ટ્રેઈન’ કહેવામાં આવે છે.

આવી સ્થિતિમાં જો તાત્કાલિક અને સાચી પ્રાથમિક સારવાર આપવામાં આવે, તો ગંભીર ઈજાથી બચી શકાય છે અને રિકવરી ઝડપી બને છે. વિશ્વભરમાં ડોક્ટરો અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સ્નાયુની ઈજા માટે R.I.C.E. પ્રોટોકોલ અનુસરવાની સલાહ આપે છે.

૧. R.I.C.E. પ્રોટોકોલ શું છે?

RICE એ ચાર અંગ્રેજી શબ્દોનું ટૂંકું નામ છે, જે સ્નાયુ ખેંચાઈ જવાના પ્રથમ ૨૪ થી ૪૮ કલાક દરમિયાન ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે.

R – Rest (આરામ)

ઈજા થયા પછી સૌથી પહેલું પગલું એ છે કે તે સ્નાયુને આરામ આપવો.

• કેવી રીતે: જે ભાગમાં સ્નાયુ ખેંચાયો હોય તેના પર વજન ન આપો અને હલનચલન બંધ કરી દો.
• ફાયદો: આરામ કરવાથી સ્નાયુમાં વધુ ચીરા પડતા નથી અને ઈજા ગંભીર બનતી અટકે છે.

I – Ice (બરફનો શેક)

ઈજાના ભાગ પર બરફ લગાવવો એ સોજો અને દુખાવો ઘટાડવાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.

• કેવી રીતે: બરફને સીધો ચામડી પર ન ઘસવો. તેને રૂમાલ કે પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં લપેટીને ઈજાવાળા ભાગ પર ૧૫-૨૦ મિનિટ રાખો. દર ૨ થી ૩ કલાકે આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરો.
• ફાયદો: બરફ રક્તવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે, જે આંતરિક રક્તસ્રાવ અને સોજાને નિયંત્રિત કરે છે.

C – Compression (દબાણ)

ઈજાવાળા ભાગ પર યોગ્ય દબાણ આપવું જરૂરી છે.

• કેવી રીતે: ઈજાવાળા ભાગ પર સ્થિતિસ્થાપક પાટો (Elastic/Crepe Bandage) બાંધો. ધ્યાન રાખો કે પાટો એટલો પણ ચુસ્ત ન હોય કે લોહીનું પરિભ્રમણ અટકી જાય.
• ફાયદો: તે પ્રવાહીને એકઠું થતું અટકાવે છે અને સોજાને વધતો રોકે છે.

E – Elevation (ઊંચાઈ)

ઈજાગ્રસ્ત ભાગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખો.

• કેવી રીતે: જો પગમાં ઈજા હોય, તો સૂતી વખતે પગ નીચે બે-ત્રણ ઓશીકાં મૂકો.
• ફાયદો: ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે વધારાનું પ્રવાહી ઈજાના ભાગથી દૂર જાય છે, જેનાથી સોજો ઝડપથી ઉતરે છે.

૨. સ્નાયુ ખેંચાવાના લક્ષણો

તમને કેવી રીતે ખબર પડશે કે સ્નાયુ ખેંચાયો છે?

• અચાનક તીવ્ર દુખાવો થવો.
• ઈજાના ભાગે સોજો આવવો અથવા લાલ થઈ જવું.
• સ્નાયુ હલાવતી વખતે નબળાઈ કે અસમર્થતા અનુભવવી.
• સ્નાયુના ભાગે લોહી જામી જવું (Bruising).

૩. કઈ બાબતો ન કરવી? (H.A.R.M. થી બચો)

ઈજાના પ્રથમ ૪૮ કલાકમાં નીચેની બાબતો ટાળવી જોઈએ:

• Heat (ગરમ શેક): શરૂઆતમાં ગરમ શેક કરવાથી રક્તસ્રાવ અને સોજો વધી શકે છે.
• Alcohol (દારૂ): તે સોજો વધારે છે અને રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયા ધીમી કરે છે.
• Running/Exercise: દર્દ ઓછું લાગે તો પણ તરત કસરત શરૂ ન કરવી.
• Massage (માલિશ): શરૂઆતમાં માલિશ કરવાથી સ્નાયુના તંતુઓને વધુ નુકસાન થઈ શકે છે.

૪. ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

RICE પ્રોટોકોલના ૪૮ કલાક પછી જો દુખાવો ચાલુ રહે, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ. તેઓ નીચેની પદ્ધતિઓ અપનાવી શકે છે:

• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી: સ્નાયુના ઊંડા તંતુઓની રૂઝ લાવવા માટે.
• હળવું સ્ટ્રેચિંગ: સ્નાયુને ફરીથી લવચીક બનાવવા માટે.
• સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ: ભવિષ્યમાં ફરીથી ઈજા ન થાય તે માટે સ્નાયુને મજબૂત કરવા.

૫. સ્નાયુ ખેંચાતા અટકાવવા માટેની ટિપ્સ

૧. વોર્મ-અપ: કોઈપણ શારીરિક પ્રવૃત્તિ પહેલા સ્નાયુઓને ગરમ કરો. ૨. હાઇડ્રેશન: શરીરમાં પાણી અને ક્ષારોનું પ્રમાણ જાળવી રાખો. ૩. યોગ્ય ટેકનિક: ભારે વજન ઉપાડતી વખતે યોગ્ય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરો. ૪. લવચીકતા: નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ એક્સરસાઇઝ કરો.

નિષ્કર્ષ

સ્નાયુ ખેંચાઈ જવો એ સામાન્ય બાબત છે, પણ તેની અવગણના ગંભીર બની શકે છે. RICE પ્રોટોકોલ એ પ્રાથમિક સારવારનો પાયો છે. જો આ પદ્ધતિ અપનાવ્યા પછી પણ ૨-૩ દિવસમાં સુધારો ન જણાય અથવા ભાગ સુન્ન (Numb) થઈ જાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.