‘બોડી માસ ઇન્ડેક્સ’ (BMI) કેવી રીતે માપવો અને તેનું મહત્વ.
સ્વાસ્થ્ય અને ફિટનેસની ચર્ચામાં જ્યારે પણ વજનની વાત આવે છે, ત્યારે એક શબ્દ વારંવાર સાંભળવા મળે છે – BMI (Body Mass Index). ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર વજન કાંટા પર ઊભા રહીને વજન જોઈ લેવું એ ફિટનેસ માપવાની સાચી રીત છે, પરંતુ હકીકતમાં તમારું વજન તમારી ઊંચાઈના પ્રમાણમાં કેટલું છે, તે જાણવું વધુ જરૂરી છે.
BMI એ એક એવી વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ છે જે તમને જણાવે છે કે તમે તમારી ઊંચાઈ મુજબ યોગ્ય વજન ધરાવો છો કે નહીં. ચાલો જાણીએ BMI શું છે, તેની ગણતરી કેવી રીતે કરવી અને તે તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે કેમ મહત્વનું છે.
૧. BMI એટલે શું?
BMI (બોડી માસ ઇન્ડેક્સ) એ વ્યક્તિના વજન અને ઊંચાઈ પર આધારિત એક માપદંડ છે. તે શરીરની ચરબીનું સીધું માપન નથી કરતું, પરંતુ તે વ્યક્તિના વજનના આધારે તેને ‘અન્ડરવેઇટ’, ‘નોર્મલ’, ‘ઓવરવેઇટ’ કે ‘ઓબેઝ’ (મેદસ્વી) શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં મદદ કરે છે.
૨. BMI ની ગણતરી કેવી રીતે કરવી?
BMI માપવા માટેનું સૂત્ર ખૂબ જ સરળ છે. તમે ઘરે બેઠા પણ તેની ગણતરી કરી શકો છો.
BMI નું ગણિત:
BMI=ઊંચાઈ (મીટર)2વજન (કિલોગ્રામમાં)
ગણતરી કરવાની રીત:
- તમારું વજન કિલોગ્રામમાં માપો (દા.ત. ૭૦ કિલો).
- તમારી ઊંચાઈ મીટરમાં માપો (દા.ત. ૧.૭૫ મીટર).
- ઊંચાઈનો સ્ક્વેર (વર્ગ) કરો (1.75×1.75=3.06).
- હવે વજનને ઊંચાઈના વર્ગ વડે ભાગો (70/3.06=22.8).
- અહીં તમારો BMI ૨૨.૮ કહેવાશે.
૩. BMI ના આંકડા શું સૂચવે છે?
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) મુજબ, BMI ના સ્કોરને નીચે મુજબના ચાર મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
| BMI સ્કોર | શ્રેણી (Category) | સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ |
| ૧૮.૫ થી ઓછું | અન્ડરવેઇટ (ઓછું વજન) | પોષણની ઉણપ હોઈ શકે છે. |
| ૧૮.૫ થી ૨૪.૯ | નોર્મલ (સામાન્ય) | આ આદર્શ સ્થિતિ છે. |
| ૨૫.૦ થી ૨૯.૯ | ઓવરવેઇટ (વધારે વજન) | વજન ઘટાડવાની જરૂર છે. |
| ૩૦.૦ થી વધુ | ઓબેઝ (મેદસ્વી) | અનેક રોગોનું જોખમ વધી જાય છે. |
૪. BMI નું મહત્વ કેમ છે?
BMI માત્ર એક આંકડો નથી, તે તમારા ભવિષ્યના સ્વાસ્થ્યનું દર્પણ છે:
- રોગોનું પૂર્વાનુમાન: જો તમારો BMI ૩૦ થી ઉપર છે, તો તમને ડાયાબિટીસ (Type 2), હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયરોગ થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
- સ્વાસ્થ્યનું સંતુલન: તે તમને ચેતવણી આપે છે કે તમારે તમારી જીવનશૈલી કે આહારમાં ક્યારે ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.
- તબીબી નિદાન: ડોક્ટરો પણ કોઈ પણ સારવાર કે સર્જરી પહેલા દર્દીનો BMI ચેક કરે છે જેથી જોખમોનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય.
૫. BMI ની મર્યાદાઓ (શું તે હંમેશા સાચું હોય છે?)
જોકે BMI એ એક ઉપયોગી સાધન છે, પણ તે સંપૂર્ણ નથી. તેની કેટલીક મર્યાદાઓ પણ છે:
૧. સ્નાયુઓ વિરુદ્ધ ચરબી: BMI એ નથી જણાવતું કે શરીરમાં સ્નાયુ (Muscle) કેટલા છે અને ચરબી (Fat) કેટલી. ઉદાહરણ તરીકે, એક બોડીબિલ્ડરના સ્નાયુઓ વધુ હોવાથી તેનો BMI ‘ઓવરવેઇટ’ બતાવી શકે છે, પણ તે હકીકતમાં ફિટ હોય છે. ૨. ઉંમર અને જાતિ: વડીલોમાં ઓછો BMI પણ નબળાઈ સૂચવી શકે છે, જ્યારે એશિયન લોકોમાં ઓછા BMI પર પણ ડાયાબિટીસનું જોખમ વધુ હોવાનું જોવા મળ્યું છે. ૩. ચરબીનું વિતરણ: પેટ પર જમા થયેલી ચરબી (Visceral Fat) વધુ જોખમી છે, જે BMI દ્વારા જાણી શકાતી નથી. આ માટે કમરનું માપ (Waist Circumference) લેવું વધુ યોગ્ય છે.
૬. તમારો BMI કેવી રીતે સુધારવો?
- જો BMI ઓછો હોય: પ્રોટીન અને હેલ્ધી કેલરીયુક્ત ખોરાક લો. સ્નાયુઓ વધારવા માટે વજન ઉપાડવાની (Strength training) કસરત કરો.
- જો BMI વધુ હોય: ખાંડ અને તળેલું ખાવાનું બંધ કરો. દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવાની આદત પાડો.
નિષ્કર્ષ
BMI એ તમારા સ્વાસ્થ્યની સફરનું ‘પ્રથમ પગથિયું’ છે. તે તમને જણાવે છે કે તમે ક્યાં ઉભા છો. જો તમારો BMI સામાન્ય શ્રેણીમાં ન હોય, તો નિરાશ થવાને બદલે તેને સુધારવા માટે સક્રિય બનો. યાદ રાખો કે BMI એ માત્ર એક માર્ગદર્શિકા છે, સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય માટે સારો આહાર, પૂરતી ઊંઘ અને માનસિક શાંતિ પણ એટલી જ જરૂરી છે.
