પ્લાસ્ટર કાઢ્યા પછી જકડાયેલા કાંડા (Wrist Stiffness) ને ધીમે ધીમે કેવી રીતે વાળવો?

જ્યારે હાથના ફ્રેક્ચર પછી ૪ થી ૬ અઠવાડિયા સુધી પ્લાસ્ટર (Cast) રહે છે, ત્યારે હાડકું તો જોડાઈ જાય છે, પણ કાંડું સાવ જકડાઈ જાય છે. પ્લાસ્ટર નીકળ્યા પછી ઘણા દર્દીઓ ગભરાઈ જાય છે કે તેમનો હાથ પહેલાની જેમ વળતો કેમ નથી? આ સ્થિતિને ‘જોઈન્ટ સ્ટિફનેસ’ (Joint Stiffness) કહેવામાં આવે છે.

પ્લાસ્ટરની અંદર લાંબો સમય રહેવાથી કાંડાના સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે અને સાંધાની આસપાસની પેશીઓ કઠણ થઈ જાય છે. આ જકડન દૂર કરવી એ એક ધીમી પ્રક્રિયા છે. ચાલો જાણીએ ફિઝિયોથેરાપી મુજબ કાંડાને ફરીથી કાર્યરત કરવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ રીત.

૧. કસરત શરૂ કરતા પહેલાના ૩ સુવર્ણ નિયમો

૧. ઝટકો ન મારવો: કાંડાને ક્યારેય જોરથી વાળવાનો પ્રયત્ન ન કરો. તેનાથી નસો ખેંચાઈ શકે છે અથવા હળવું ફ્રેક્ચર ફરીથી થઈ શકે છે. ૨. હૂંફાળું પાણી (Contrast Bath): કસરત કરતા પહેલા કાંડાને ૧૦ મિનિટ હૂંફાળા પાણીમાં રાખો. ગરમીથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધશે અને જકડાયેલા સ્નાયુઓ નરમ પડશે. ૩. સોજો ચેક કરો: જો કાંડા પર બહુ સોજો હોય, તો પહેલા ‘આઈસ પેક’ (બરફ) નો ઉપયોગ કરો અને હાથ ઉંચો રાખો.

૨. કાંડું ખોલવા માટેની પ્રારંભિક કસરતો (Stage 1)

આ કસરતો તમારે પ્લાસ્ટર નીકળ્યાના પહેલા અઠવાડિયે દિવસમાં ૩-૪ વાર કરવી જોઈએ:

• આંગળીઓની મૂવમેન્ટ: પહેલા મુઠ્ઠી વાળો અને પૂરી ખોલો. આનાથી કાંડાની નસોમાં ખેંચાણ આવશે.
• રિસ્ટ એક્સટેન્શન અને ફ્લેક્સન (Active Movement): ટેબલ પર હાથ ટેકવીને હથેળીને ધીમેથી ઉપરની તરફ અને પછી નીચેની તરફ વાળો. જેટલું વળે એટલું જ વાળો, વધારે જોર ન કરો.
• રેડિયલ/અલનાર ડેવિએશન: હથેળીને ટેબલ પર સપાટ રાખો. હવે કાંડાને પંજા જેવી રીતે ડાબે અને જમણે (પંખાની જેમ) ધીમેથી ફેરવો.
• સુપિનેશન અને પ્રોનેશન: કોણીને શરીર સાથે અડાડીને રાખો. હવે હથેળીને આકાશ તરફ અને પછી જમીન તરફ ફેરવવાનો પ્રયત્ન કરો (જાણે તમે ચાવી ફેરવતા હોવ).

૩. ‘પેસિવ સ્ટ્રેચિંગ’ (Passive Stretching – Stage 2)

જ્યારે થોડું હલનચલન શરૂ થાય, ત્યારે બીજા હાથના ટેકાથી સ્ટ્રેચિંગ શરૂ કરો:

૧. પ્રેયર સ્ટ્રેચ (Prayer Stretch): બંને હથેળીઓને નમસ્તેની મુદ્રામાં જોડો. હવે ધીમેથી બંને કોણીઓને બહારની તરફ ફેલાવો અને હથેળીઓને નીચેની તરફ દબાવો. ૧૦ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો. ૨. રિવર્સ પ્રેયર સ્ટ્રેચ: હથેળીઓના પાછળના ભાગને એકબીજા સાથે જોડો અને કોણીઓને નીચે કરો. આનાથી કાંડાના ઉપરના ભાગમાં ખેંચાણ આવશે. ૩. ટેબલ સ્ટ્રેચ: હથેળીને ટેબલ પર સપાટ રાખીને શરીરના વજનને ધીમેથી આગળની તરફ ધકેલો જેથી કાંડું ૯૦ ડિગ્રી સુધી વળી શકે.

૪. સ્નાયુઓની મજબૂતી (Strengthening – Stage 3)

કાંડું વળવા લાગે પછી તેને મજબૂત કરવું જરૂરી છે જેથી તમે વજન ઉઠાવી શકો:

• સોફ્ટ બોલ સ્ક્વીઝ: જેલી બોલ અથવા સ્પોન્જને હથેળીમાં દબાવો.
• ગ્રીપ એક્સરસાઇઝ: રૂમાલને નિચોવવાની ક્રિયા કરો (ધીમેથી).
• હળવા વજન સાથે કસરત: અડધા લીટરની પાણીની બોટલ પકડીને કાંડાને ઉપર-નીચે કરો.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા અને આધુનિક મશીનો

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે જકડાયેલા કાંડા માટે ખાસ ટેકનિક વાપરીએ છીએ:

• મોબિલાઈઝેશન (Maitland/Mulligan): ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પોતાના હાથ વડે સાંધાની અંદરના હાડકાંને હળવેથી સરકાવે છે (Gliding), જેનાથી કાંડું જલ્દી ખુલે છે.
• પેરાફિન વેક્સ બાથ (Wax Bath): ગરમ મીણની સારવાર સાંધાની ઊંડી જકડન દૂર કરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: ફ્રેક્ચરની આસપાસ જમા થયેલા વધારાના ક્ષાર (Callus) અને જકડનને તોડવા માટે વપરાય છે.

નિષ્કર્ષ

પ્લાસ્ટર કાઢ્યા પછી કાંડું જકડાઈ જવું એ સામાન્ય છે, પણ તેને અવગણવું નહીં. જો તમે ૩-૪ અઠવાડિયામાં કસરત શરૂ નહીં કરો, તો જકડન કાયમી થઈ શકે છે. ધીરજ રાખો, નિયમિત કસરત કરો અને તમારા કાંડાની લવચીકતા પાછી મેળવો.