શું બ્રેસ્ટ કેન્સર સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપી મદદરૂપ છે?

બ્રેસ્ટ કેન્સરની સારવારમાં સર્જરી (Mastectomy અથવા Lumpectomy) એ એક અત્યંત મહત્વનું કદમ છે. કેન્સરના કોષોને દૂર કર્યા પછી દર્દીને શારીરિક રીતે ફરીથી સામાન્ય જીવનમાં આવવા માટે માત્ર દવાઓ જ નહીં, પણ ફિઝિયોથેરાપી પણ અનિવાર્ય છે.

ઘણા દર્દીઓને લાગે છે કે સર્જરી પછી આરામ કરવો જ શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ લાંબા સમયનો આરામ હાથની જકડન અને સોજા જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ પેદા કરી શકે છે. હા, બ્રેસ્ટ કેન્સર સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપી માત્ર મદદરૂપ જ નહીં, પણ ઝડપી રિકવરી માટે અનિવાર્ય છે.

૧. સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપીની જરૂર કેમ પડે છે?

બ્રેસ્ટ કેન્સર સર્જરી દરમિયાન ઘણીવાર બગલની ગ્રંથિઓ (Lymph Nodes) પણ દૂર કરવામાં આવે છે. આનાથી શરીરના તે ભાગમાં કેટલીક અસરો જોવા મળે છે:

• હાથની જકડન: સર્જરી પછી ખભા અને હાથના સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય છે, જેનાથી હાથ ઊંચો કરવામાં કે પાછળ લઈ જવામાં તકલીફ પડે છે.
• લિમ્ફેડેમા (Lymphoedema): આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં સર્જરીવાળા ભાગના હાથમાં પ્રવાહી જમા થવાને કારણે સોજો આવી જાય છે.
• સ્નાયુઓની નબળાઈ: છાતી અને ખભાના સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે.
• દુખાવો અને ખેંચાણ: સર્જરીના ટાંકા (Scar tissue) રૂઝાતી વખતે ત્યાં ખેંચાણ અનુભવાય છે.

૨. ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદ કરે છે?

ફિઝિયોથેરાપી નિષ્ણાત દર્દીની સ્થિતિ મુજબ અલગ-અલગ તબક્કે સારવાર આપે છે:

A. હાથની ગતિશીલતા વધારવા (Range of Motion)

સર્જરીના ૨ થી ૩ દિવસ પછી (ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ) હળવી કસરતો શરૂ કરવામાં આવે છે. આ કસરતો ખભાને જામ થતા (Frozen Shoulder) અટકાવે છે.

• પદ્ધતિ: દિવાલ પર આંગળીઓ ચલાવવી (Wall Climbing), ખભાને ધીમેથી ગોળ ફેરવવા.

B. લિમ્ફેડેમા મેનેજમેન્ટ (સોજો ઘટાડવો)

જો હાથમાં સોજો આવે, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ‘મેન્યુઅલ લિમ્ફેટિક ડ્રેનેજ’ (MLD) નામની ખાસ મસાજ ટેકનિક વાપરે છે. તે જમા થયેલા પ્રવાહીને શરીરમાં પાછું વહેતું કરવામાં મદદ કરે છે. આ ઉપરાંત ખાસ કોમ્પ્રેસન પાટા (Bandages) પણ બાંધવામાં આવે છે.

C. સ્નાયુઓની મજબૂતી (Strengthening)

એકવાર ટાંકા બરાબર રૂઝાઈ જાય અને હાથની ગતિ સામાન્ય થાય, પછી હળવા વજન અથવા રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ વડે કસરતો કરાવાય છે જેથી દર્દી રોજિંદા કામ (જેમ કે કપડાં પહેરવા, માથું ઓ ઓળવું) જાતે કરી શકે.

D. શ્વાસની કસરતો (Breathing Exercises)

સર્જરી પછી ફેફસાંની ક્ષમતા જાળવી રાખવા અને તણાવ ઘટાડવા માટે ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરતો શીખવવામાં આવે છે.

૩. સાવચેતી રાખવાના મુદ્દાઓ

સર્જરી પછીના ફિઝિયોથેરાપી સત્ર દરમિયાન કેટલીક સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે: ૧. ભારે વજન ન ઉંચકવો: જે બાજુની સર્જરી થઈ હોય તે હાથે ઓછામાં ઓછા ૪-૬ અઠવાડિયા સુધી ભારે વજન ન ઉંચકવો. ૨. ઇન્જેક્શન કે બીપી: સર્જરીવાળા હાથે ક્યારેય બીપી ન મપાવવું કે ઇન્જેક્શન ન લેવું (જો લિમ્ફ નોડ્સ દૂર કર્યા હોય તો). ૩. ઝડપ ન કરવી: કસરતો હંમેશા ધીમેથી અને દુખાવો ન થાય તે રીતે કરવી.

૪. માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર

કેન્સરની સારવાર દર્દીને માનસિક રીતે થકવી દે છે. જ્યારે દર્દી ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા ફરીથી પોતાના હાથનો ઉપયોગ કરતું થાય છે, ત્યારે તેનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે. તે ‘દર્દી’ માંથી ફરી ‘સામાન્ય વ્યક્તિ’ બનવા તરફ ડગલું માંડે છે.

નિષ્કર્ષ

બ્રેસ્ટ કેન્સર સામેની જંગ માત્ર સર્જરીથી પૂરી નથી થતી, રિકવરીની સાચી શરૂઆત સર્જરી પછી થાય છે. ફિઝિયોથેરાપી એ પુનર્વસન (Rehabilitation) નો મુખ્ય સ્તંભ છે. જો તમારા પરિવારમાં કોઈની આવી સર્જરી થઈ હોય, તો ચોક્કસપણે કોઈ નિષ્ણાત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરો.