હાથ કે પગમાં ઝણઝણાટી (Tingling) માટે નર્વ ગ્લાઈડિંગ કસરતો.

ઘણીવાર આપણને હાથ કે પગમાં સોય ભોંકાતી હોય તેવી ઝણઝણાટી, ખાલી ચડવી અથવા કરંટ જેવો દુખાવો અનુભવાય છે. આપણે સામાન્ય રીતે તેને લોહીનું પરિભ્રમણ ઓછું હોવાનું માનીએ છીએ, પરંતુ મોટાભાગના કિસ્સામાં આ સમસ્યા નસો (Nerves) દબાવવાને કારણે હોય છે.

જેમ સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે આપણે કસરત કરીએ છીએ, તેમ નસોને મુક્ત કરવા માટે ‘નર્વ ગ્લાઈડિંગ’ (Nerve Gliding) અથવા ‘નર્વ ફ્લોસિંગ’ કસરતો અત્યંત અસરકારક છે. આ લેખમાં આપણે નસો કેમ દબાય છે અને તેને ખોલવાની ખાસ કસરતો વિશે જાણીશું.

૧. નર્વ ગ્લાઈડિંગ એટલે શું?

આપણી નસો શરીરના સાંધાઓ અને સ્નાયુઓ વચ્ચેથી પસાર થાય છે. જ્યારે કોઈ ઈજા, સોજો અથવા ખોટા પોશ્ચરને કારણે નસ તેની આસપાસની જગ્યામાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તે ઝણઝણાટી પેદા કરે છે.

નર્વ ગ્લાઈડિંગ એ એવી હળવી હિલચાલ છે જેમાં નસને એક છેડેથી ખેંચીને બીજા છેડેથી ઢીલી મૂકવામાં આવે છે (જેમ કે દોરડાને બંને બાજુથી ખેંચીને સાફ કરવું). આનાથી નસ પરનું દબાણ ઘટે છે અને રક્ત પ્રવાહ સુધરે છે.

૨. હાથની ઝણઝણાટી માટે કસરતો (Upper Limb)

હાથમાં ઝણઝણાટી માટે મુખ્ય ત્રણ નસો જવાબદાર હોય છે. તમારી તકલીફ મુજબ નીચેની કસરત કરો:

A. મીડિયન નર્વ ગ્લાઈડિંગ (કારપલ ટનલ સિન્ડ્રોમ માટે)

જો તમારી હથેળી, અંગૂઠો અને પહેલી બે આંગળીઓમાં ઝણઝણાટી થતી હોય, તો આ કસરત કરો.

• રીત: હાથને ખભાની સીધમાં બાજુ પર ફેલાવો. હથેળી આકાશ તરફ રાખો. હવે કાંડાને નીચેની તરફ વાળો (પંજો જમીન તરફ) અને તે જ સમયે માથાને વિરુદ્ધ દિશામાં નમાવો.
• ફાયદો: તે કાંડા અને કોણી પાસે દબાયેલી નસને મુક્ત કરે છે.

B. અલ્નર નર્વ ગ્લાઈડિંગ (કોણી પાસે નસ દબાવી)

જો છેલ્લી બે આંગળીઓમાં ખાલી ચડતી હોય, તો આ ‘ઓકે’ (OK) સાઈન વાળી કસરત શ્રેષ્ઠ છે.

• રીત: હાથ વડે ‘OK’ ની નિશાની બનાવો. હવે હાથને એવી રીતે ફેરવો કે તમારી આંગળીઓ તમારી આંખ પાસે ચશ્માની જેમ આવે અને કોણી પૂરી વળેલી હોય.
• ફાયદો: આ કોણી (Funny Bone) પાસે દબાયેલી નસને રિલીઝ કરે છે.

C. રેડિયલ નર્વ ગ્લાઈડિંગ

જો હાથની પાછળના ભાગમાં કે અંગૂઠાની ઉપર દુખાવો થતો હોય.

• રીત: હાથને નીચે લટકાવો, અંગૂઠાને હથેળીમાં દબાવો અને કાંડાને અંદરની તરફ વાળો. હવે હાથને સહેજ પાછળની તરફ ખેંચો.

૩. પગની ઝણઝણાટી માટે કસરતો (Lower Limb)

પગમાં ખાલી ચડવા માટે સૌથી વધુ જવાબદાર સાયટિકા (Sciatica) નસ હોય છે.

A. સાયટિક નર્વ ફ્લોસિંગ (Sciatic Nerve Flossing)

• રીત: ખુરશી પર ટટ્ટાર બેસો. જે પગમાં ઝણઝણાટી હોય તેને ધીમેથી સીધો કરો. જ્યારે પગ સીધો કરો ત્યારે પંજો તમારી તરફ ખેંચો અને માથું પાછળ નમાવો. જ્યારે પગ નીચે લાવો ત્યારે માથું છાતી તરફ નમાવો.
• ફાયદો: આ કમરથી લઈને એડી સુધીની નસને ખોલે છે.

B. ટિબિયલ નર્વ ગ્લાઈડિંગ

જો પગના તળિયામાં બળતરા કે ઝણઝણાટી થતી હોય.

• રીત: પલંગ પર બેસી પગ સીધા કરો. પંજાને અંદરની તરફ વાળીને બહારની બાજુ ફેરવો (Eversion).

૪. કસરત કરતી વખતે રાખવાની સાવચેતીઓ

૧. વધારે ખેંચાણ ન આપો: નર્વ ગ્લાઈડિંગમાં સ્નાયુઓની જેમ જોરથી ખેંચાણ આપવાનું નથી. જો કસરત કરતી વખતે ઝણઝણાટી વધી જાય, તો તરત જ અટકી જાવ. ૨. ધીમી હિલચાલ: આ કસરતો ખૂબ જ ધીમેથી અને લયબદ્ધ રીતે કરવી જોઈએ. ૩. પુનરાવર્તન: દરેક ગ્લાઈડ ૫ થી ૧૦ વાર જ કરો. દિવસમાં ૨ વાર પૂરતું છે. ૪. તીવ્ર દુખાવો: જો ડિસ્ક પ્રોલેપ્સ (સ્લિપ ડિસ્ક) ને કારણે તીવ્ર દુખાવો હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ વગર આ કસરત ન કરવી.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

નર્વ ગ્લાઈડિંગ એ માત્ર લક્ષણોમાં આરામ આપે છે, પણ મૂળ કારણ (જેમ કે ખોટું પોશ્ચર કે નબળા સ્નાયુઓ) ને સુધારવા માટે વ્યાયામ જરૂરી છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ન્યુરોડાયનેમિક ટેસ્ટિંગ દ્વારા તપાસીએ છીએ કે કઈ નસ કયા બિંદુએ દબાયેલી છે. જરૂર પડે તો અમે મોડાલિટીઝ અને મેન્યુઅલ થેરાપી દ્વારા નસની આસપાસનો સોજો ઘટાડીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

નસમાં થતી ઝણઝણાટી એ શરીરની ચેતવણી છે કે તમારી નસો ગૂંગળાઈ રહી છે. નર્વ ગ્લાઈડિંગ કસરતો નસોને ફરીથી ‘શ્વાસ’ લેવા માટે જગ્યા આપે છે. જો આ કસરતોથી ૧ અઠવાડિયામાં સુધારો ન જણાય, તો નિષ્ણાત ન્યુરોલોજીસ્ટ કે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.