યુરિક એસિડ વધવાથી પગના અંગૂઠામાં થતો દુખાવો (Gout) અને તેમાં કસરતનો રોલ.

જ્યારે અચાનક રાત્રે કે વહેલી સવારે પગના અંગૂઠામાં અસહ્ય દુખાવો ઉપડે, અંગૂઠો લાલચોળ થઈ જાય અને તેને અડવું પણ મુશ્કેલ બની જાય, ત્યારે તે ‘ગાઉટ’ (Gout) હોવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે. ગાઉટ એ આર્થરાઈટિસનો એક પ્રકાર છે જે શરીરમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધવાને કારણે થાય છે.

ઘણા દર્દીઓ માને છે કે ગાઉટમાં માત્ર દવાઓ અને પરેજી જ કામ કરે છે, પરંતુ ફિઝિયોથેરાપી અને ચોક્કસ કસરતો યુરિક એસિડના સ્ફટિકોને જમા થતા રોકવામાં અને સાંધાની ગતિશીલતા જાળવવામાં પાયાનું કામ કરે છે. આ લેખમાં આપણે ગાઉટ પાછળનું વિજ્ઞાન અને ફિઝિયોથેરાપીના મહત્વ વિશે જાણીશું.

૧. ગાઉટ (Gout) શું છે? તેનું વૈજ્ઞાનિક કારણ

આપણું શરીર જ્યારે ‘પ્યુરિન’ (Purine) નામના તત્વને પચાવે છે, ત્યારે આડપેદાશ તરીકે યુરિક એસિડ બને છે. સામાન્ય રીતે આ એસિડ કિડની વાટે પેશાબ દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે.

• સ્ફટિકોનું નિર્માણ: જો યુરિક એસિડ વધુ બને અથવા કિડની તેને બહાર ન કાઢી શકે, તો તે લોહીમાં જમા થાય છે. આ એસિડ સાંધામાં જઈને સોય જેવા તીક્ષ્ણ સ્ફટિકો (Urate Crystals) બનાવે છે.
• અંગૂઠા પર જ કેમ અસર? ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે આ સ્ફટિકો શરીરના નીચેના ભાગમાં જમા થાય છે. વળી, પગનો અંગૂઠો શરીરનો સૌથી ઠંડો સાંધો છે, અને યુરિક એસિડ ઓછા તાપમાને જલ્દી સ્ફટિકમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

૨. ગાઉટના લક્ષણો

• તીવ્ર દુખાવો: અચાનક શરૂ થતો દુખાવો જે થોડા કલાકોમાં ચરમસીમાએ પહોંચે છે.
• સોજો અને લાલાશ: સાંધો ગરમ થઈ જાય છે અને ચામડી ચળકતી લાલ દેખાય છે.
• જકડન: દુખાવો ઓછો થયા પછી પણ સાંધાને હલાવવામાં તકલીફ પડે છે.

૩. ગાઉટમાં કસરતનો રોલ (Role of Exercise)

ઘણા લોકો વિચારે છે કે દુખાવો હોય ત્યારે હલનચલન ન કરવી જોઈએ, પરંતુ ‘એક્યુટ એટેક’ (તીવ્ર દુખાવો) ઓછો થયા પછી કસરત અનિવાર્ય છે.

A. સાંધાની ગતિશીલતા (Range of Motion)

ગાઉટને કારણે અંગૂઠાનો સાંધો જકડાઈ જાય છે, જે લાંબા ગાળે ચાલવાની પદ્ધતિ (Gait) બદલી નાખે છે.

• કસરત: પંજાને ઉપર-નીચે કરવા અને અંગૂઠાને ધીમેથી ગોળ ફેરવવો. આનાથી સાંધામાં રહેલું પ્રવાહી ફરતું થાય છે અને સ્ફટિકોને જામી જતાં રોકે છે.

B. લોહીનું પરિભ્રમણ વધારવું

નિયમિત એરોબિક કસરતો (જેમ કે ચાલવું અથવા સાયકલિંગ) થી શરીરમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે. સારું પરિભ્રમણ કિડની સુધી વધુ લોહી પહોંચાડે છે, જે યુરિક એસિડના નિકાલમાં મદદરૂપ થાય છે.

C. વજન નિયંત્રણ

મેદસ્વીતા યુરિક એસિડ વધારવા માટેનું મોટું કારણ છે. કસરત દ્વારા વજન ઘટાડવાથી સાંધા પરનું ભારણ ઘટે છે અને ગાઉટના એટેકની આવૃત્તિ (Frequency) ઘટે છે.

૪. ગાઉટના દર્દીઓ માટે સલામત કસરતો

૧. એન્કલ પમ્પિંગ (Ankle Pumps): પલંગ પર સૂતા-સૂતા પંજાને પોતાની તરફ ખેંચવા અને પછી બહારની તરફ ધકેલવા. ૨. ટો સ્પ્રેડિંગ (Toe Spreading): પગની આંગળીઓને પહોળી કરવાનો પ્રયત્ન કરો અને પછી ઢીલી છોડો. ૩. સ્વિમિંગ: પાણીમાં વજન ઓછું લાગે છે, તેથી સાંધા પર દબાણ આવ્યા વગર કસરત થઈ શકે છે.

૫. પરેજી અને જીવનશૈલી

ફિઝિયોથેરાપી સાથે આ પરેજી રાખવી ખૂબ જરૂરી છે:

• પાણી: દિવસમાં ૩-૪ લિટર પાણી પીવો જેથી યુરિક એસિડ ફ્લશ થઈ જાય.
• શું ન ખાવું: રેડ મીટ, સી-ફૂડ, દારૂ (ખાસ કરીને બીયર) અને ખાંડયુક્ત પીણાં ટાળો.
• શું ખાવું: ચેરી (Cherries) યુરિક એસિડ ઘટાડવા માટે અકસીર છે. ઓછી ચરબીવાળું દૂધ અને દહીં પણ ફાયદાકારક છે.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ગાઉટના દર્દીઓ માટે ખાસ અભિગમ અપનાવીએ છીએ:

• કોલ્ડ પેક (Ice Therapy): તીવ્ર દુખાવા વખતે સોજો ઉતારવા બરફનો શેક કરવાની સલાહ અપાય છે.
• પગરખાંની પસંદગી: યોગ્ય ગાદીવાળા શૂઝ સૂચવવામાં આવે છે જેથી અંગૂઠા પર દબાણ ન આવે.
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી: જૂના થઈ ગયેલા સ્ફટિકોને તોડવા અને સોજો ઘટાડવા મશીનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

ગાઉટ એ માત્ર અંગૂઠાનો દુખાવો નથી, પણ શરીરના મેટાબોલિઝમની સમસ્યા છે. યોગ્ય દવાઓ, કડક પરેજી અને નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી કસરતોના સમન્વયથી તમે ગાઉટના એટેકને કાયમી ધોરણે રોકી શકો છો. યાદ રાખો, સ્થિરતા એ દુખાવાને પ્રોત્સાહન આપે છે, જ્યારે સભાન હલનચલન મુક્તિ આપે છે.