પેરીટોનાઇટિસ

પેરીટોનાઇટિસ (Peritonitis): એક ગંભીર તબીબી સ્થિતિ

પેરીટોનાઇટિસ એ એક ગંભીર તબીબી સ્થિતિ છે જેમાં પેરીટોનિયમ, જે પેટના પોલાણ અને તેના અંગોને આવરી લેતી પાતળી પટલ છે, તેમાં સોજો આવે છે. આ સોજો સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયલ અથવા ફંગલ ચેપ ને કારણે થાય છે. પેરીટોનાઇટિસ તાત્કાલિક તબીબી ધ્યાન માંગતી કટોકટી છે, કારણ કે જો તેની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે.

પેરીટોનિયમ શું છે?

પેરીટોનિયમ એ બે સ્તરોવાળી એક પાતળી, સીરસ મેમ્બ્રેન છે.

• પેરિએટલ પેરીટોનિયમ: આ સ્તર પેટના પોલાણની અંદરની દીવાલને આવરી લે છે.
• વિસેરલ પેરીટોનિયમ: આ સ્તર પેટના અંગો જેમ કે આંતરડા, જઠર, લીવર વગેરેને આવરી લે છે.

આ બે સ્તરો વચ્ચે એક નાની જગ્યા હોય છે જેને પેરીટોનિયલ કેવિટી કહેવાય છે, જેમાં થોડું પ્રવાહી હોય છે જે અંગોને એકબીજા સાથે ઘસાતા અટકાવે છે.

પેરીટોનાઇટિસના પ્રકારો અને કારણો

પેરીટોનાઇટિસ મુખ્યત્વે બે પ્રકારની હોય છે:

1. પ્રાઈમરી સ્પોન્ટેનિયસ પેરીટોનાઇટિસ (Primary Spontaneous Peritonitis – PSP)

આ પ્રકાર ઓછો સામાન્ય છે અને તે પેટના પોલાણમાં ચેપ લાગવાનું કોઈ સ્પષ્ટ કારણ ન હોય ત્યારે થાય છે. તે સામાન્ય રીતે શરીરમાં અન્યત્ર થયેલા ચેપના કારણે બેક્ટેરિયા લોહી દ્વારા પેરીટોનિયમ સુધી પહોંચે ત્યારે થાય છે. મુખ્યત્વે જોવા મળે છે:

• લીવર સિરોસિસ (Liver Cirrhosis)
  • એસાઇટિસ (Ascites) ધરાવતા દર્દીઓ.
• કિડની ફેલ્યોરના દર્દીઓ (ડાયાલિસિસ પર હોય તેવા): ખાસ કરીને પેરીટોનિયલ ડાયાલિસિસ કરાવતા દર્દીઓમાં ચેપ લાગી શકે છે.

2. સેકન્ડરી પેરીટોનાઇટિસ (Secondary Peritonitis)

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે અને તે પેટના અંગોમાં થયેલા કોઈ નુકસાન અથવા ચેપના પરિણામે થાય છે. પેટના અંગોમાંથી બેક્ટેરિયા અથવા પાચનરસ પેરીટોનિયલ કેવિટીમાં લીક થવાથી આ સ્થિતિ સર્જાય છે. સામાન્ય કારણો:

• એપેન્ડિસાઇટિસ (Appendicitis) ફાટવી: ફૂલી ગયેલું એપેન્ડિક્સ ફાટવાથી ચેપ ફેલાય છે.
• ડાયવર્ટીક્યુલાયટિસ (Diverticulitis) ફાટવી: આંતરડામાં નાના પાઉચ (ડાયવર્ટીક્યુલા) માં સોજો આવવાથી તે ફાટી શકે છે.
• પેટનો અલ્સર ફાટવો.
• આંતરડામાં પંચર (Bowel Perforation): ઇજા, સર્જરી, અથવા અન્ય કોઈ રોગને કારણે આંતરડામાં છિદ્ર પડવું.
• પિત્તાશયનો ચેપ (Cholecystitis) અથવા સ્વાદુપિંડનો સોજો (Pancreatitis): આ અંગોમાંથી ચેપ ફેલાવો.
• સર્જરી પછીનો ચેપ: પેટની સર્જરી પછી ટાંકા ખુલવા કે લીકેજ થવું.
• પેટમાં ઇજા: છરીના ઘા કે ગોળી વાગવાથી પેટના અંગોને નુકસાન થવું.

3. ટર્શરી પેરીટોનાઇટિસ (Tertiary Peritonitis)

આ પ્રકાર ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે પ્રાઈમરી અથવા સેકન્ડરી પેરીટોનાઇટિસની સારવાર પછી પણ ચેપ કાબૂમાં ન આવે અથવા ફરીથી થાય.

લક્ષણો

પેરીટોનાઇટિસના લક્ષણો સામાન્ય રીતે અચાનક અને તીવ્ર હોય છે, અને તેમાં શામેલ છે:

• પેટમાં તીવ્ર દુખાવો: આ સૌથી સામાન્ય અને મુખ્ય લક્ષણ છે. દુખાવો સામાન્ય રીતે પેટના એક ચોક્કસ ભાગમાં શરૂ થાય છે અને પછી સમગ્ર પેટમાં ફેલાય છે. તે સ્પર્શ કરવાથી (ટેન્ડરનેસ) અથવા પેટ પર દબાણ કરવાથી (રિબાઉન્ડ ટેન્ડરનેસ) વધુ તીવ્ર બને છે.
• પેટ કડક થવું (Abdominal Rigidity): પેટના સ્નાયુઓ અસામાન્ય રીતે કડક બની જાય છે, જેને “બોર્ડ-લાઇક રિજિડિટી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• પેટ ફૂલવું (Abdominal Bloating/Distension): પેટ ફૂલેલું અને ભરેલું લાગે છે.
• તાવ અને ઠંડી લાગવી: ચેપને કારણે શરીરનું તાપમાન વધે છે.
• ઉબકા અને ઊલટી: ખોરાક પચાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
• ભૂખ ન લાગવી: સામાન્ય રીતે ભૂખ ઓછી થઈ જાય છે.
• ઝાડા અથવા કબજિયાત: પાચનતંત્ર પર અસર થવાથી આ લક્ષણો જોવા મળે છે.
• પેશાબ ઓછો થવો: શરીરમાં પ્રવાહીની કમી અથવા કિડની પર અસરને કારણે થઈ શકે છે.
• હૃદયના ધબકારા ઝડપી થવા (Tachycardia): શરીર ચેપ સામે લડવાનો પ્રયાસ કરતું હોવાથી.
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ.

નિદાન

પેરીટોનાઇટિસનું નિદાન કરવા માટે ડોક્ટર નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે:

• શારીરિક તપાસ: ડોક્ટર દર્દીના પેટની તપાસ કરે છે, જેમાં દુખાવો, કડકપણું અને સોજાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
• રક્ત પરીક્ષણ (Blood Tests):
  • CBC (Complete Blood Count): શ્વેત રક્તકણો (WBC) ની સંખ્યામાં વધારો ચેપ સૂચવે છે.
  • C-reactive protein (CRP): શરીરમાં સોજાની હાજરી દર્શાવે છે.
  • ઇલેક્ટ્રોલાઇટ ટેસ્ટ: શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન તપાસવા.
  • કિડની અને લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ: અંગોની કામગીરી તપાસવા.
• ઇમેજિંગ ટેસ્ટ:
  • એક્સ-રે (X-ray): પેટનો એક્સ-રે પેટના પોલાણમાં હવા (આંતરડાના પંચરને કારણે) અથવા પ્રવાહીની હાજરી બતાવી શકે છે.
  • સીટી સ્કેન (CT Scan): આ સૌથી ઉપયોગી ઇમેજિંગ ટેસ્ટ છે, જે ચેપનું સ્થાન, તેની ગંભીરતા, ફોલ્લા (abscess) અને પેટના અંગોને થયેલા નુકસાન વિશે વિગતવાર માહિતી આપે છે.
  • અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound): પેટમાં પ્રવાહી અથવા ફોલ્લાની હાજરી તપાસવા માટે ઉપયોગી.
• પેરીટોનિયલ ફ્લુઇડ એનાલિસિસ (Peritoneal Fluid Analysis): જો પેટમાં પ્રવાહી જમા થયું હોય, તો સોય દ્વારા તેનું સેમ્પલ લઈને લેબમાં તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી ચેપના પ્રકાર અને બેક્ટેરિયાને ઓળખી શકાય.

સારવાર

પેરીટોનાઇટિસ એ એક તબીબી કટોકટી હોવાથી, તાત્કાલિક સારવાર શરૂ કરવી જરૂરી છે. સારવારના મુખ્ય ઘટકો છે:

• એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics): નસ દ્વારા (IV) શક્તિશાળી બ્રોડ-સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવે છે જેથી ચેપને નિયંત્રિત કરી શકાય. બેક્ટેરિયલ કલ્ચરના પરિણામોના આધારે એન્ટિબાયોટિક્સ બદલી શકાય છે.
• સર્જરી (Surgery): મોટાભાગના સેકન્ડરી પેરીટોનાઇટિસના કિસ્સાઓમાં તાત્કાલિક સર્જરીની જરૂર પડે છે. સર્જરીનો હેતુ:
  • ચેપના સ્ત્રોતને દૂર કરવો (દા.ત., ફાટેલું એપેન્ડિક્સ, પંચર થયેલું આંતરડું).
  • પેટના પોલાણમાંથી પરુ, મળમૂત્ર, અથવા અન્ય ચેપી પ્રવાહીને સાફ કરવું (લેવેજ).
  • જો જરૂરી હોય તો, નુકસાન પામેલા પેશીઓને દૂર કરવી.
• સહાયક સંભાળ (Supportive Care):
  • નસ દ્વારા પ્રવાહી (IV Fluids): શરીરમાં પાણીની કમી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલનને સુધારવા માટે.
  • ઓક્સિજન સપ્લાય: જો દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ હોય.
  • પોષણ સહાય: જો દર્દી લાંબા સમય સુધી ખાઈ ન શકે તો નસ દ્વારા પોષણ આપવામાં આવે છે.

ગૂંચવણો (Complications)

જો પેરીટોનાઇટિસની સમયસર અને યોગ્ય સારવાર ન કરવામાં આવે તો ગંભીર ગૂંચવણો થઈ શકે છે, જેમાં શામેલ છે:

• સેપ્સિસ (Sepsis): ચેપ લોહીના પ્રવાહમાં ફેલાઈને શરીરના અન્ય અવયવોને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે જીવલેણ બની શકે છે.
• ફોલ્લા (Abscesses): પેટના પોલાણમાં પરુના ગઠ્ઠા બની શકે છે, જેને ડ્રેઇન કરવા પડે છે.
• આંતરડામાં અવરોધ (Bowel Obstruction): સોજાને કારણે આંતરડામાં અવરોધ આવી શકે છે.
• કિડની ફેલ્યોર: ગંભીર ચેપ કિડનીને અસર કરી શકે છે.

નિવારણ

પેરીટોનાઇટિસના કેટલાક કારણો અટકાવી શકાય તેવા છે:

• પેટના ચેપની વહેલી સારવાર: એપેન્ડિસાઇટિસ કે ડાયવર્ટીક્યુલાયટિસ જેવા ચેપના લક્ષણો દેખાય કે તરત જ સારવાર કરાવવી.
• સ્વચ્છતા જાળવવી: ખાસ કરીને પેરીટોનિયલ ડાયાલિસિસ કરાવતા દર્દીઓએ ચેપથી બચવા માટે કડક સ્વચ્છતાના નિયમોનું પાલન કરવું.
• યોગ્ય દવાઓનો ઉપયોગ: અલ્સરને અટકાવવા માટે ડોક્ટરની સલાહ મુજબ દવાઓ લેવી.
• નિયમિત તબીબી તપાસ: ખાસ કરીને ક્રોનિક લીવર કે કિડની રોગ ધરાવતા દર્દીઓએ નિયમિત તપાસ કરાવવી.

નિષ્કર્ષ

પેરીટોનાઇટિસ એ એક ગંભીર અને જીવલેણ બની શકે તેવી તબીબી સ્થિતિ છે. પેટમાં તીવ્ર દુખાવો, કડકપણું, તાવ અને ઊલટી જેવા લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય મેળવવી અનિવાર્ય છે. વહેલું નિદાન અને તાત્કાલિક સારવાર દર્દીના જીવન બચાવવા માટે ચાવીરૂપ છે. જો તમને આવા કોઈ લક્ષણો અનુભવાય, તો સમય બગાડ્યા વિના હોસ્પિટલ પહોંચો.