સ્તન કેન્સર (Breast Cancer) ની સર્જરી પછી હાથમાં આવતા સોજા (Lymphedema) ની ફિઝિયોથેરાપી.

સ્તન કેન્સરની લડાઈમાં સર્જરી (Mastectomy) એ એક મહત્વનું પગલું છે. જોકે, સર્જરી દરમિયાન કેન્સર ફેલાતું અટકાવવા માટે ઘણીવાર બગલની લસિકા ગ્રંથિઓ (Lymph Nodes) દૂર કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા પછી કેટલાક દર્દીઓના જે તે બાજુના હાથમાં લાંબા ગાળે સોજો આવવાની સમસ્યા સર્જાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘લિમ્ફેડિમા’ (Lymphedema) કહેવામાં આવે છે.

લિમ્ફેડિમા એ માત્ર શારીરિક સોજો નથી, પણ તે દર્દીના આત્મવિશ્વાસ અને રોજિંદા કાર્યો પર પણ અસર કરે છે. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા આ સોજાને નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને હાથની કાર્યક્ષમતા પાછી મેળવી શકાય છે.

Table of Contents

૧. લિમ્ફેડિમા (Lymphedema) શું છે?

આપણા શરીરમાં ‘લિમ્ફેટિક સિસ્ટમ’ હોય છે જે વધારાનું પ્રવાહી (Lymph) સાફ કરવાનું કામ કરે છે. સ્તન કેન્સરની સર્જરી કે રેડિયેશન પછી, જ્યારે બગલની ગાંઠો દૂર થાય છે, ત્યારે હાથમાંથી પ્રવાહી વહેવાનો માર્ગ અવરોધાય છે. આ પ્રવાહી હાથની પેશીઓમાં જમા થવા લાગે છે, જેને કારણે હાથ ભારે લાગે છે અને સોજો આવે છે.

લક્ષણો:

હાથ કે પંજામાં ભારેપણું અથવા જકડન અનુભવવી.
ઘડિયાળ, બંગડી કે વીંટી ટાઈટ થવા લાગવી.
ત્વચા ખેંચાયેલી અને કઠણ લાગવી.
હાથના હલનચલનમાં મર્યાદા આવવી.

૨. ફિઝિયોથેરાપી સારવાર: ‘કમ્પ્લીટ ડીકોન્જેસ્ટિવ થેરાપી’ (CDT)

લિમ્ફેડિમા માટે ફિઝિયોથેરાપીમાં સૌથી અસરકારક પદ્ધતિ CDT છે, જેમાં ચાર મુખ્ય તબક્કા હોય છે:

A. મેન્યુઅલ લિમ્ફ ડ્રેનેજ (MLD – ખાસ પ્રકારનો મસાજ)

આ સામાન્ય મસાજ નથી. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હળવા હાથે ત્વચા પર ખાસ દિશામાં દબાણ આપે છે. આનો હેતુ જમા થયેલા પ્રવાહીને બ્લોક થયેલા ભાગમાંથી ખસેડીને શરીરના એવા ભાગ તરફ વાળવાનો છે જ્યાં લસિકા ગ્રંથિઓ કાર્યરત હોય.

B. કોમ્પ્રેસન બેન્ડેજિંગ (Compression Bandaging)

મસાજ પછી, હાથ પર ખાસ પ્રકારના ‘લો-સ્ટ્રેચ’ પાટા બાંધવામાં આવે છે. આ પાટા સ્નાયુઓને ટેકો આપે છે અને પ્રવાહીને ફરીથી જમા થતા અટકાવે છે. સોજો ઓછો થયા પછી, દર્દીને કાયમી ધોરણે ‘લિમ્ફેડિમા સ્લીવ’ (Lymphedema Sleeve) પહેરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

C. લિમ્ફેડિમા એક્સરસાઇઝ (Remedial Exercises)

જ્યારે હાથ પર પાટા કે સ્લીવ હોય ત્યારે હળવી કસરતો કરવાથી સ્નાયુઓ ‘પંપ’ તરીકે કામ કરે છે અને પ્રવાહીને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. ૧. મુઠ્ઠી ખોલ-બંધ કરવી: હાથ સીધો રાખી હળવેથી મુઠ્ઠી વાળવી અને ખોલવી. ૨. કાંડાનું હલનચલન: કાંડાને ગોળ ફેરવવું અને ઉપર-નીચે કરવું. ૩. કોણી વળાંક: હાથને ખભા સુધી લાવવો અને સીધો કરવો. ૪. ખભાનું રોટેશન: ખભાને હળવેથી પાછળની તરફ ગોળ ફેરવવા.

D. ત્વચાની સંભાળ (Skin Care)

લિમ્ફેડિમા વાળા હાથમાં ઇન્ફેક્શન (Cellulitis) થવાનું જોખમ વધુ હોય છે. ત્વચાને હંમેશા સાફ અને મોઇશ્ચરાઇઝ્ડ રાખવી જોઈએ.

૩. સાવચેતીઓ: ‘શું ન કરવું?’ (Golden Rules)

જે હાથમાં સોજો હોય અથવા જે બાજુની સર્જરી થઈ હોય તે હાથ માટે આ નિયમો પાળવા ખૂબ જરૂરી છે:

ઈન્જેક્શન કે બીપી: તે હાથ પર ક્યારેય ઈન્જેક્શન ન લેવું, લોહી ન કઢાવવું કે બ્લડ પ્રેશર ન મપાવવું.
ભારે વજન: તે હાથે ભારે થેલીઓ કે વજન ઉઠાવવાનું ટાળવું.
ઈજાથી બચો: રસોઈ કરતી વખતે દાઝવું નહીં, બાગકામ કરતી વખતે ગ્લવ્સ પહેરવા અને નખ કાપતી વખતે ચામડી ન કપાય તેનું ધ્યાન રાખવું.
ગરમીથી બચો: ગરમ પાણીનો શેક કે સોના બાથ લેવો નહીં, કારણ કે ગરમી સોજો વધારી શકે છે.
ટાઈટ કપડાં: હાથ કે બગલમાં દબાણ આવે તેવા ટાઈટ કપડાં કે પટ્ટા ન પહેરવા.

૪. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે કેન્સર સર્જરી પછીના દર્દીઓ માટે ખાસ ‘લિમ્ફેડિમા મેનેજમેન્ટ’ પ્રોગ્રામ ચલાવીએ છીએ:

એજ્યુકેશન: અમે દર્દીને સમજાવીએ છીએ કે કેવી રીતે શરૂઆતના સ્ટેજમાં સોજાને ઓળખવો.
કસ્ટમાઇઝ્ડ સ્લીવ ફિટિંગ: દરેક દર્દીના હાથના માપ મુજબ સાચી સાઈઝની કોમ્પ્રેસન સ્લીવ પસંદ કરવામાં મદદ કરીએ છીએ.
માનસિક સપોર્ટ: લાંબા ગાળાની સારવાર માટે દર્દીને પ્રોત્સાહિત કરીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

લિમ્ફેડિમા એ આજીવન મેનેજ કરવાની સ્થિતિ છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. ફિઝિયોથેરાપીની મદદથી સોજો ઘટાડી શકાય છે અને ઈન્ફેક્શનના જોખમને ટાળી શકાય છે. જો તમને સર્જરી પછી હાથમાં સહેજ પણ ભારેપણું લાગે, તો વિલંબ કર્યા વગર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરો.