હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી પછી હૃદય અને ફેફસાંને મજબૂત કરવાની ફિઝિયોથેરાપી.

હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી (CABG) એ જીવનને નવી દિશા આપતી શસ્ત્રક્રિયા છે. પરંતુ ઓપરેશન પછીનું સાચું કાર્ય ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે તમારે તમારા હૃદય અને ફેફસાંને ફરીથી કાર્યક્ષમ બનાવવાના હોય છે. સર્જરી પછી લાંબો સમય પથારીમાં રહેવાથી ફેફસાંમાં કફ જમા થવાનું અને હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થવાનું જોખમ રહે છે.

અહીં ‘કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશન’ (Cardiac Rehabilitation) ની ભૂમિકા શરૂ થાય છે. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા માત્ર રિકવરી ઝડપી નથી બનતી, પણ ભવિષ્યમાં હૃદયરોગના હુમલાનું જોખમ પણ ઘટે છે.

૧. ફેફસાં માટે શ્વસન ફિઝિયોથેરાપી (Respiratory Physiotherapy)

બાયપાસ સર્જરી પછી દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે કારણ કે છાતીનું હાડકું (Sternum) ખોલવામાં આવ્યું હોય છે. ફેફસાંને સાફ રાખવા નીચે મુજબની કસરતો અનિવાર્ય છે:

• સ્પાયરોમેટ્રી (Incentive Spirometry): આ એક નાનું સાધન છે જેમાં ત્રણ બોલ હોય છે. દર્દીએ તેમાં ફૂંક મારવાને બદલે શ્વાસ અંદર ખેંચીને બોલને ઊંચા કરવાના હોય છે. આનાથી ફેફસાંના વાયુકોષ્ઠો (Alveoli) ખુલે છે.
• ડીપ બ્રીધિંગ (Deep Breathing): નાક વાટે ઊંડો શ્વાસ લો, ૩ સેકન્ડ રોકો અને પછી મોઢા વાટે ધીમેથી બહાર કાઢો.
• હફિંગ અને કફિંગ (Huffing & Coughing): જો છાતીમાં કફ જમા હોય, તો છાતી પર ઓશીકું (Pillow) દબાવી રાખીને જોરથી ‘હફ’ અવાજ સાથે શ્વાસ બહાર કાઢો. ઓશીકું રાખવાથી ટાંકા પર દબાણ આવતું નથી.

૨. હૃદય માટે ક્રમિક કસરતો (Graded Exercise Program)

હૃદયને મજબૂત કરવા માટે ‘એરોબિક’ હલનચલન જરૂરી છે, પણ તે અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક હોવી જોઈએ.

• તબક્કો ૧ (દિવસ ૧ થી ૭): પથારીમાં જ હાથ અને પગના પંજા હલાવવા (Ankle Pumps). આનાથી પગની નસોમાં લોહી જામતું નથી (DVT Prevention).
• તબક્કો ૨ (દિવસ ૮ થી ૧૫): રૂમની અંદર ધીમેથી ચાલવાનું શરૂ કરો. શરૂઆતમાં માત્ર ૨-૫ મિનિટ ચાલો.
• તબક્કો ૩ (૧૫ દિવસ પછી): ઘરની બહાર સમતલ રસ્તા પર ચાલવું. દર અઠવાડિયે ચાલવાનો સમય ૫ મિનિટ વધારવો.

૩. સ્ટર્નલ પ્રીકોશન્સ (છાતીના હાડકાની સુરક્ષા)

બાયપાસ સર્જરીમાં છાતીનું હાડકું કાપવામાં આવ્યું હોવાથી તેને રુઝાતા ૬ થી ૮ અઠવાડિયા લાગે છે. આ દરમિયાન નીચેની બાબતો ટાળો:

• બંને હાથ એકસાથે પાછળ કે ઉપર ન લઈ જવા.
• ૫ કિલોથી વધુ વજન ન ઉઠાવવું.
• ઉધરસ ખાતી વખતે કે છીંકતી વખતે હંમેશા છાતી પર ઓશીકું દબાવી રાખવું (Splinting).
• પલંગ પરથી ઉભા થતી વખતે હાથનો જોરદાર ટેકો ન લેવો, પણ પેટના સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કરવો.

૪. હાર્ટ રેટ અને થાકનું નિરીક્ષણ (Monitoring)

કસરત કરતી વખતે તમારે તમારા શરીરના સંકેતો સમજવા જરૂરી છે. જો તમને નીચેનામાંથી કંઈ પણ અનુભવાય, તો કસરત તરત જ રોકી દો:

• અતિશય હાંફ ચઢવો.
• છાતીમાં ભારેપણું કે દુખાવો થવો.
• ચક્કર આવવા કે આંખે અંધારા આવવા.
• ખૂબ જ પરસેવો વળવો.

૫. જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન

ફિઝિયોથેરાપી સાથે આ બાબતો પણ એટલી જ મહત્વની છે:

• આહાર: ઓછું મીઠું અને ઓછી ચરબીવાળો આહાર લેવો.
• તણાવ મુક્તિ: પ્રાણાયામ અને હળવું ધ્યાન (Meditation) કરવાથી બ્લડ પ્રેશર કાબૂમાં રહે છે.
• વજન: શરીરનું વજન વધવા ન દેવું, કારણ કે વધારાનું વજન હૃદય પર બોજ વધારે છે.

૬. ફિઝિયોથેરાપીના ફાયદા

૧. લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે: નવી ગ્રાફ્ટ કરેલી નસોમાં લોહીનો પ્રવાહ વ્યવસ્થિત થાય છે. ૨. સ્ટેમિના વધે છે: દર્દી વહેલી તકે પોતાના રોજિંદા કામમાં પરત ફરી શકે છે. ૩. માનસિક આત્મવિશ્વાસ: સર્જરી પછીનો ડર દૂર થાય છે અને દર્દીને સુરક્ષિત અનુભવાય છે.

નિષ્કર્ષ

હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપી એ કોઈ વિકલ્પ નથી, પણ અનિવાર્યતા છે. તે તમારા નવા હૃદયને મજબૂત બનાવે છે અને ફેફસાંને કાર્યરત રાખે છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક માં અમે હાર્ટ સર્જરી પછીના દર્દીઓ માટે નિષ્ણાત ડૉક્ટરોની દેખરેખ હેઠળ ખાસ ‘કાર્ડિયાક રિહેબ પ્રોગ્રામ’ ચલાવીએ છીએ.

તમારા હૃદયને નવું જીવન મળ્યું છે, હવે કસરત દ્વારા તેને મજબૂત બનાવવાની જવાબદારી તમારી છે.