સબરાક્નોઇડ હેમરેજ

બરાક્નોઇડ હેમરેજ (Subarachnoid Hemorrhage – SAH): એક જીવલેણ મેડિકલ ઇમરજન્સી અને તેની સંપૂર્ણ માહિતી

પ્રસ્તાવના

માનવ શરીરનું સૌથી જટિલ અને મહત્વનું અંગ મગજ છે. મગજને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેની આસપાસ ત્રણ પડ આવેલા હોય છે. જ્યારે મગજ અને તેને આવરી લેતા પેશીઓના પડ (Arachnoid membrane) વચ્ચેની જગ્યામાં રક્તસ્ત્રાવ થાય છે, ત્યારે તે સ્થિતિને સબરાક્નોઇડ હેમરેજ (Subarachnoid Hemorrhage) કહેવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારનો ‘હેમરેજિક સ્ટ્રોક’ છે, જે અત્યંત ગંભીર અને જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. જો તેની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે મગજને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

સબરાક્નોઇડ હેમરેજ શું છે?

આપણા મગજ અને ખોપરીની વચ્ચે ‘સબરાક્નોઇડ સ્પેસ’ નામની ખાલી જગ્યા હોય છે, જેમાં સેરેબ્રોસ્પાઇનલ ફ્લુઇડ (CSF) વહે છે. આ પ્રવાહી મગજને આંચકાઓ સામે રક્ષણ આપે છે. જ્યારે કોઈ કારણસર મગજની ધમની ફાટી જાય અને આ જગ્યામાં લોહી ભરાવા લાગે, ત્યારે તેને SAH કહેવામાં આવે છે. આ વધારાનું લોહી મગજ પર દબાણ લાવે છે અને મગજના કોષોને ઓક્સિજન મળતો બંધ થઈ જાય છે.

મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)

સબરાક્નોઇડ હેમરેજનું સૌથી લાક્ષણિક લક્ષણ ‘થંડરક્લેપ હેડેક’ (Thunderclap Headache) છે. દર્દીઓ તેને “જીવનનો સૌથી ભયાનક માથાનો દુખાવો” ગણાવે છે.

• અચાનક અને તીવ્ર માથાનો દુખાવો: જે સેકન્ડોમાં તેની ટોચ પર પહોંચી જાય છે.
• ગરદન જકડાઈ જવી: ગરદન હલાવવામાં અસહ્ય પીડા થવી.
• ઉબકા અને ઉલટી: માથાના અતિશય દબાણને કારણે વારંવાર ઉલટી થવી.
• પ્રકાશ પ્રત્યે અસહિષ્ણુતા (Photophobia): તેજસ્વી પ્રકાશ જોવામાં તકલીફ પડવી.
• દ્રષ્ટિમાં ફેરફાર: ઝાંખું દેખાવું અથવા એક વસ્તુના બે દેખાવા (Double vision).
• બેભાન અવસ્થા: વ્યક્તિ અચાનક ભાન ગુમાવી શકે છે અથવા કોમામાં જઈ શકે છે.
• શરીરના અંગોમાં નબળાઈ: હાથ કે પગમાં લકવો જેવી અસર અનુભવવી.

મુખ્ય કારણો (Causes)

સબરાક્નોઇડ હેમરેજ થવા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. સેરેબ્રલ એન્યુરિઝમ (Brain Aneurysm): આ લગભગ ૮૦-૮૫% કિસ્સાઓમાં જવાબદાર હોય છે. મગજની ધમનીની દીવાલ નબળી પડી જવાથી ત્યાં ફુગ્ગા જેવો સોજો આવે છે, જે ગમે ત્યારે ફાટી શકે છે. ૨. ધમનીની ખોડખાંપણ (Arteriovenous Malformation – AVM): મગજની નસોનો જન્મજાત અસામાન્ય ગૂંચડો, જે ફાટવાથી રક્તસ્ત્રાવ થાય છે. ૩. માથામાં ઈજા (Trauma): અકસ્માત કે પડી જવાથી માથામાં લાગેલી ગંભીર ઈજાને કારણે પણ હેમરેજ થઈ શકે છે. ૪. હાઈ બ્લડ પ્રેશર: લાંબા સમય સુધી અનિયંત્રિત હાઈ બીપી ધમનીઓને નબળી પાડે છે.

જોખમી પરિબળો (Risk Factors)

કોઈપણ વ્યક્તિને આ સ્થિતિ થઈ શકે છે, પરંતુ અમુક પરિબળો જોખમ વધારે છે:

• ધૂમ્રપાન: બીડી-સિગારેટનું સેવન નસોને નબળી પાડે છે.
• દારૂનું સેવન: વધુ પડતો દારૂ બ્લડ પ્રેશર વધારે છે.
• ઉંમર અને લિંગ: ૪૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરની વ્યક્તિઓમાં અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં આનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે.
• વારસાગત: જો પરિવારમાં કોઈને એન્યુરિઝમની સમસ્યા રહી હોય.
• ડ્રગ્સનું સેવન: કોકેઈન જેવા નશીલા પદાર્થો બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક ઉછાળો લાવે છે.

નિદાન (Diagnosis)

હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યા પછી ડોકટરો નીચેની તપાસ દ્વારા હેમરેજની પુષ્ટિ કરે છે:

1. CT Scan: મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ થયો છે કે નહીં તે જાણવા માટેની સૌથી ઝડપી રીત.
2. Lumbar Puncture (LP): જો સીટી સ્કેન નોર્મલ હોય પણ લક્ષણો શંકાસ્પદ હોય, તો કરોડરજ્જુમાંથી પ્રવાહી (CSF) કાઢીને તેમાં લોહીની તપાસ કરવામાં આવે છે.
3. MRI / MRA: મગજની નસોની વિગતવાર છબી મેળવવા માટે.
4. Cerebral Angiogram: નસમાં ડાઈ નાખીને એક્સ-રે લેવામાં આવે છે જેથી કઈ નસ ક્યાંથી ફાટી છે તે ચોક્કસ જાણી શકાય.

સારવાર (Treatment)

SAH ની સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રક્તસ્ત્રાવ અટકાવવો અને મગજને વધુ નુકસાન થતું બચાવવાનો છે.

• શસ્ત્રક્રિયા (Surgery):
  • સર્જિકલ ક્લિપિંગ: ખોપરી ખોલીને એન્યુરિઝમની ગરદન પર નાની મેટલ ક્લિપ લગાડવામાં આવે છે જેથી લોહી બહાર ન નીકળે.
  • એન્ડોવાસ્ક્યુલર કોઇલિંગ: આમાં કોઈ સર્જરીની જરૂર નથી. પગની નસ વાટે પાતળી નળી (કેથેટર) મગજ સુધી પહોંચાડી એન્યુરિઝમમાં પ્લેટિનમ કોઇલ ભરી દેવામાં આવે છે.
• દવાઓ: બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત કરવા અને મગજની નસોના સંકોચન (Vasospasm) ને રોકવા માટે નિમોડિપાઇન (Nimodipine) જેવી દવાઓ અપાય છે.
• ડ્રેનેજ: જો મગજમાં પ્રવાહી વધી ગયું હોય (Hydrocephalus), તો તેને બહાર કાઢવા માટે શંટ મૂકવામાં આવે છે.

જટિલતાઓ (Complications)

જો સારવારમાં મોડું થાય તો નીચે મુજબની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• રી-બ્લીડિંગ: નસ ફરીથી ફાટવી.
• વાસospasm: મગજની નસો સાંકડી થઈ જવી, જેનાથી ફરીથી સ્ટ્રોક આવી શકે.
• કાયમી અપંગતા: યાદશક્તિ ગુમાવવી, બોલવામાં તકલીફ કે લકવો.

નિષ્કર્ષ

સબરાક્નોઇડ હેમરેજ એ સમય સાથેની લડાઈ છે. “ગોલ્ડન અવર” એટલે કે પ્રથમ થોડા કલાકોમાં મળેલી સારવાર દર્દીનો જીવ બચાવી શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિને અચાનક અસહ્ય માથાનો દુખાવો થાય, તો વિલંબ કર્યા વગર નજીકની ન્યુરો-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલમાં જવું જોઈએ. તંદુરસ્ત જીવનશૈલી, બ્લડ પ્રેશરનું નિયંત્રણ અને વ્યસનમુક્તિ આ ગંભીર સ્થિતિથી બચવાના શ્રેષ્ઠ માર્ગો છે.