ટેલબોન (Tailbone/Coccydynia) નો દુખાવો: બેસવા માટે ‘ડોનટ કુશન’ નો ઉપયોગ અને કસરત.
ઘણીવાર લાંબો સમય સખત ખુરશી પર બેસી રહેવાથી અથવા અચાનક થાપાના ભાગે પછડાવાથી કરોડરજ્જુના સૌથી છેલ્લા હાડકા પર સોજો આવી જાય છે. આ સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં ‘કોક્સિડાયનિયા’ (Coccydynia) અથવા સામાન્ય ભાષામાં ‘ટેલબોન પેઇન’ કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે આ હાડકામાં દુખાવો થાય છે, ત્યારે બેસવું, ઊભા થવું અને રોજિંદા કાર્યો કરવા અસહ્ય બની જાય છે. ફિઝિયોથેરાપીમાં આ સમસ્યાનો સચોટ ઈલાજ છે, જેમાં ખાસ કુશનનો ઉપયોગ અને સ્નાયુઓને રિલેક્સ કરવાની કસરતો મુખ્ય છે.
૧. ટેલબોન (Tailbone) શું છે અને દુખાવો કેમ થાય છે?
ટેલબોન એ આપણી કરોડરજ્જુનો અંતિમ ભાગ છે, જે ત્રણ થી પાંચ નાના હાડકાંઓથી બનેલો હોય છે.
- કારણ: સાયકલિંગ, લાંબો સમય એકધારી બેઠાડુ લાઈફસ્ટાઈલ, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન દબાણ, અથવા સીધા થાપા પર પડવાથી આ હાડકાના લિગામેન્ટ્સમાં સોજો આવે છે.
- લક્ષણ: લાંબો સમય બેસી રહેવાથી દુખાવો વધવો, કઠણ સપાટી પર બેસવામાં તકલીફ અને મળત્યાગ વખતે પણ ક્યારેક દુખાવો થવો.
૨. ‘ડોનટ કુશન’ (Donut Cushion) નો ઉપયોગ અને તેના ફાયદા
ટેલબોનના દુખાવામાં સૌથી પહેલી અને મહત્વની સલાહ એ છે કે “દુખતા ભાગ પર સીધું વજન ન આપવું.” આ માટે ‘ડોનટ કુશન’ અથવા ‘V-શેપ કુશન’ વરદાન સમાન છે.
- રચના: આ કુશન ગોળ હોય છે અને તેની વચ્ચે એક મોટું કાણું હોય છે (ડોનટ જેવું).
- તે કેવી રીતે કામ કરે છે?: જ્યારે તમે આ કુશન પર બેસો છો, ત્યારે તમારો ટેલબોનનો ભાગ કુશનના ખાલી (કાણા વાળા) ભાગમાં રહે છે. આનાથી શરીરનું બધું વજન થાપાના સ્નાયુઓ પર વહેંચાઈ જાય છે અને ટેલબોન હવામાં રહે છે.
- ફાયદો: સીધું દબાણ ન આવવાથી સોજો જલ્દી ઉતરે છે અને તમે દુખાવા વગર ઓફિસમાં કે ગાડીમાં લાંબો સમય બેસી શકો છો.
ટીપ: જો તમારી પાસે કુશન ન હોય, તો ટુવાલને રોલ કરીને ‘U’ આકાર બનાવી તેના પર પણ બેસી શકાય છે.
૩. ટેલબોન પેઇન મટાવવા માટેની શ્રેષ્ઠ કસરતો
આ દુખાવો મટાવવા માટે કમરના નીચેના ભાગના અને પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓને ખેંચવા (Stretch) જરૂરી છે.
A. કેટ-કાઉ સ્ટ્રેચ (Cat-Cow Stretch)
- રીત: ઘૂંટણ અને હાથ ટેકવીને ‘ઘોડો’ બનો. શ્વાસ લેતી વખતે પેટ નીચે કરો અને ઉપર જુઓ (Cow). શ્વાસ છોડતી વખતે પીઠ ઊંચી કરો અને નાભિ તરફ જુઓ (Cat).
- ફાયદો: આ કરોડરજ્જુમાં લવચીકતા લાવે છે અને ટેલબોન પરનું દબાણ હળવું કરે છે.
B. ચાઇલ્ડ પોઝ (Child’s Pose – બાલાસન)
- રીત: ઘૂંટણ વાળીને એડી પર બેસો અને હાથ આગળ લંબાવીને કપાળ જમીન પર ટેકવો. ૨ મિનિટ આ સ્થિતિમાં રહો.
- ફાયદો: આ કમરના સ્નાયુઓને સંપૂર્ણ આરામ આપે છે.
C. પીજિયન પોઝ (Pigeon Pose)
- રીત: એક પગને ઘૂંટણમાંથી વાળીને આગળ રાખો અને બીજો પગ પાછળ સીધો લંબાવો. ધીમેથી શરીરને આગળ નમાવો.
- ફાયદો: આ ‘પિરીફોર્મિસ’ સ્નાયુને ખેંચે છે, જે ઘણીવાર ટેલબોનના દુખાવા માટે જવાબદાર હોય છે.
૪. ઘરેલું સારવાર અને સાવચેતી
૧. આઈસ પેક (Ice Pack): દિવસમાં ૩ વાર ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે ટેલબોન પર બરફનો શેક કરો. સોજો ઘટાડવા માટે આ શ્રેષ્ઠ છે. ૨. આગળ નમીને બેસો: બેસતી વખતે સહેજ આગળ તરફ નમીને બેસવાથી ટેલબોન પર વજન ઓછું આવશે. ૩. નરમ ગાદલા પર ન બેસવું: સોફા જેવા બહુ નરમ ગાદલામાં શરીર ખૂંપી જાય છે, જે ટેલબોન પર દબાણ વધારે છે. ડોનટ કુશનનો જ આગ્રહ રાખો.
૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ટેલબોનના જૂના દુખાવા માટે ખાસ ટેકનિકો વાપરીએ છીએ:
- કોક્સિજીયલ મોબિલાઇઝેશન: ખાસ પદ્ધતિ દ્વારા ટેલબોનના હાડકાની ગતિશીલતા સુધારવી.
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી: જે ઊંડા સ્નાયુઓમાં રહેલા સોજાને ઓગાળવામાં મદદ કરે છે.
- પેલ્વિક ફ્લોર રિલેક્સેશન: સ્નાયુઓની જકડન દૂર કરવાની તાલીમ.
નિષ્કર્ષ
ટેલબોનનો દુખાવો ખૂબ જ હેરાન કરનારો હોઈ શકે છે, પરંતુ સાચા કુશનનો ઉપયોગ અને નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ દ્વારા તેને સંપૂર્ણપણે મટાવી શકાય છે. જો દુખાવો ૧૫ દિવસથી વધુ રહે, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
