થાપાના ઓપરેશન (Hip Replacement) પછી ચાલતા શીખવાની સાચી રીત.

થાપાના સાંધા બદલવાનું ઓપરેશન (Total Hip Replacement – THR) એ એક ક્રાંતિકારી સર્જરી છે જે દર્દીને અસહ્ય પીડામાંથી મુક્તિ અપાવી ફરીથી સક્રિય બનાવે છે. પરંતુ, ઓપરેશન સફળ થયા પછી સૌથી મોટો પડકાર હોય છે — ફરીથી સાચી રીતે ચાલતા શીખવું. ઘણા દર્દીઓ ઓપરેશન પછી ડરના માર્યા ખોટી રીતે ચાલે છે અથવા લંગડાય છે, જે લાંબા ગાળે કમરનો દુખાવો કે બીજા સાંધામાં તકલીફ ઊભી કરી શકે છે. આ લેખમાં અમે તમને સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ સમજાવીશું કે થાપાના ઓપરેશન પછી ચાલવાની સાચી રીત કઈ છે અને કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.

૧. ઓપરેશન પછીના પ્રથમ ડગલાં (દિવસ ૧ થી ૩)

હોસ્પિટલમાં સર્જરીના બીજા જ દિવસે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમને ઉભા કરવાનો પ્રયત્ન કરશે.

• વૉકરનો ઉપયોગ: શરૂઆતમાં હંમેશા ‘સ્ટાન્ડર્ડ વૉકર’નો ઉપયોગ કરો.
• ઉભા થવાની રીત: પલંગ પરથી ઉભા થતી વખતે ઓપરેશનવાળા પગને થોડો સીધો (આગળ) રાખો અને ટેકો લઈને ઉભા થાઓ. ક્યારેય એકાએક ઝટકા સાથે ઉભા ન થવું.
• વજન આપવું: તમારા સર્જનની સલાહ મુજબ (Full weight-bearing કે Partial weight-bearing) પગ પર વજન આપો.

૨. વૉકર સાથે ચાલવાની સાચી ટેકનિક (The 3-Step Sequence)

ચાલતી વખતે ઉતાવળ કરવાને બદલે નીચે મુજબના ત્રણ તબક્કા અનુસરો:

૧. વૉકરને આગળ વધારો: સૌથી પહેલા વૉકરને તમારી પહોંચમાં હોય તેટલું થોડું આગળ મૂકો. ખાતરી કરો કે વૉકરના ચારેય પાયા જમીન પર સ્થિર છે. ૨. ઓપરેશનવાળો પગ આગળ મૂકો: હવે ધીમેથી તમારો ઓપરેશન થયેલો પગ આગળ લો. તેને વૉકરની બરાબર મધ્યમાં રાખો. ૩. સાજો પગ આગળ લો: છેલ્લે તમારો સાજો (બીજો) પગ આગળ લાવો અને તેને ઓપરેશનવાળા પગની આગળ અથવા તેની બરાબર સમાંતર મૂકો.

ખાસ નોંધ: ચાલતી વખતે હંમેશા નજર સામે રાખો, પગ નીચે ન જુઓ. તેનાથી તમારું સંતુલન (Balance) જળવાઈ રહેશે.

૩. લંગડાવાની આદત કેવી રીતે રોકવી? (Preventing Limping)

ઘણા દર્દીઓ જૂની આદત મુજબ લંગડાઈને ચાલે છે. તેને રોકવા માટે:

• એડીથી પંજા સુધી (Heel-to-Toe): ચાલતી વખતે પહેલા તમારી એડી (Heel) જમીન પર મૂકો, પછી ધીમેથી આખો પંજો અને છેલ્લે અંગૂઠાથી જમીનને ધક્કો મારો.
• ડગલાંની લંબાઈ: બંને પગના ડગલાંની લંબાઈ એકસમાન રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.
• સીધા ઉભા રહો: નમેલા રહીને ચાલવાને બદલે ખભા પાછળ અને કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને ચાલવાનો મહાવરો કરો.

૪. લાકડી (Cane) કે વૉકિંગ સ્ટિકનો ઉપયોગ

જ્યારે તમારો આત્મવિશ્વાસ વધે (અંદાજે ૨ થી ૩ અઠવાડિયા પછી), ત્યારે તમે લાકડી પર આવી શકો છો.

• નિયમ: લાકડી હંમેશા ઓપરેશનવાળા પગની વિરુદ્ધ બાજુના હાથમાં પકડો. જો જમણા થાપાનું ઓપરેશન થયું હોય, તો લાકડી ડાબા હાથમાં રાખવી.
• લાકડી અને ઓપરેશનવાળો પગ હંમેશા સાથે આગળ વધવા જોઈએ.

૫. સીડી ચઢવા-ઉતરવાનો નિયમ (Up with the Good, Down with the Bad)

સીડી ચઢતી વખતે ખાસ તકેદારી રાખવી જોઈએ:

• ચઢતી વખતે: પહેલા ‘સાજો’ પગ ઉપર મૂકો, પછી ઓપરેશનવાળો પગ તેની બાજુમાં મૂકો.
• ઉતરતી વખતે: પહેલા ‘ઓપરેશનવાળો’ પગ નીચે ઉતારો, પછી સાજો પગ નીચે લાવો. (યાદ રાખવાની રીત: સારા માણસો સ્વર્ગમાં પહેલા જાય એટલે સાજો પગ ઉપર, અને ખરાબ સ્થિતિમાં સાથ આપે એટલે ઓપરેશનવાળો પગ નીચે).

૬. સાવચેતીઓ: જે તમારે ક્યારેય ન કરવું (The 90-Degree Rule)

ઓપરેશન પછીના પ્રથમ ૩ મહિનામાં આ બાબતો ટાળો: ૧. પગ ઉપર પગ ન ચઢાવો (Cross legs): બેસતી વખતે પગ ક્રોસ કરવાથી સાંધો ખસી જવાનું જોખમ રહે છે. ૨. વધારે ન વળવું: કમરથી ૯૦ ડિગ્રીથી વધુ ન વળો. જમીન પર પડેલી વસ્તુ ઉઠાવવા નીચે ન નમો. ૩. પંજાને અંદર ન ફેરવો: ચાલતી વખતે પંજાને અંદરની તરફ વાળીને ન ચાલો. ૪. નીચી ખુરશી: હંમેશા ઊંચી ખુરશી કે સોફાનો ઉપયોગ કરો જેથી ઘૂંટણ થાપા કરતા ઉપર ન આવે.

નિષ્કર્ષ

થાપાના ઓપરેશન પછી ચાલવું એ માત્ર શારીરિક કસરત નથી, પણ માનસિક જીત પણ છે. જો તમે શરૂઆતના દિવસોમાં સાચી પદ્ધતિ અને શિસ્ત જાળવશો, તો ૨ થી ૩ મહિનામાં તમે સામાન્ય વ્યક્તિની જેમ ફરીથી દોડતા-ચાલતા થઈ શકશો. નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી અને હિંમત એ જ તમારી ઝડપી રિકવરીની ચાવી છે.