ડાયાબિટીક ન્યુરોપથીવાળા વૃદ્ધો માટે પગના તળિયામાં સ્પર્શની સંવેદના જાળવવાની થેરાપી.

ડાયાબિટીસ એ માત્ર લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધવાની સ્થિતિ નથી, પરંતુ તે લાંબા ગાળે શરીરની નસો (Nerves) ને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. વડીલોમાં જ્યારે ડાયાબિટીસને કારણે પગની નસો નબળી પડે છે, ત્યારે તેને ‘ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી’ (Diabetic Neuropathy) કહેવામાં આવે છે.

આ સ્થિતિમાં પગના તળિયામાં સ્પર્શની સંવેદના (Sensation) ઓછી થઈ જાય છે અથવા સાવ જતી રહે છે. પરિણામે, પગમાં કાંટો વાગે, પથ્થર ખૂંચે કે ગરમ વસ્તુ અડે તો પણ ખબર પડતી નથી, જે આગળ જતાં ‘ડાયાબિટીક ફૂટ અલ્સર’ કે ચેપમાં પરિણમી શકે છે. ચાલો જાણીએ કે ફિઝિયોથેરાપી અને ચોક્કસ કસરતો દ્વારા આ સંવેદનાને કેવી રીતે જાળવી શકાય.

Table of Contents

૧. ડાયાબિટીક ન્યુરોપથીના લક્ષણો

પગમાં સતત ઝણઝણાટી કે કીડીઓ ચાલતી હોય તેવું લાગવું.
તળિયામાં ખાલી ચઢી જવી અથવા પગ “સુન્ન” (Numb) થઈ જવા.
પગમાં બળતરા થવી (ખાસ કરીને રાત્રે).
જમીન પર ચાલતી વખતે એવું લાગવું કે જાણે તમે રૂ (Cotton) પર ચાલી રહ્યા છો.
સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી પડવી.

૨. સંવેદના જાળવવા માટેની ‘સેન્સરી ટ્રેનિંગ’ (Sensory Training)

ફિઝિયોથેરાપીમાં પગની નસોને ફરીથી સક્રિય કરવા માટે વિવિધ ટેક્સચર (પોત) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

A. વિવિધ સ્પર્શનો અનુભવ (Texture Discrimination)

રીત: એક થાળીમાં નરમ રૂ, બીજીમાં ખરબચડી રેતી અથવા મગના દાણા, અને ત્રીજીમાં લીસા પથ્થરો રાખો.
કસરત: આંખો બંધ કરીને તમારા પગના તળિયાને આ દરેક વસ્તુ પર ધીમેથી ફેરવો. મગજને તે સ્પર્શ ઓળખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો. આ પ્રક્રિયા રોજ ૧૦ મિનિટ કરવાથી નસોને સંદેશા મોકલવાની તાલીમ મળે છે.

B. ઠંડો અને ગરમ સ્પર્શ (Temperature Awareness)

રીત: બે અલગ અલગ રૂમાલ લો. એકને હૂંફાળા પાણીમાં અને બીજાને સામાન્ય ઠંડા પાણીમાં પલાળો.
કસરત: વારાફરતી બંને રૂમાલને તળિયા પર અડાડો. મગજને ગરમ અને ઠંડા વચ્ચેનો તફાવત સમજવાનો પ્રયત્ન કરવા દો. (નોંધ: પાણી વધુ પડતું ગરમ ન હોવું જોઈએ, કારણ કે સંવેદના ઓછી હોવાથી દાઝી જવાનું જોખમ રહે છે).

૩. રક્ત પરિભ્રમણ સુધારવાની કસરતો

પગની નસોને જીવંત રાખવા માટે ત્યાં લોહીનું પરિભ્રમણ (Blood Circulation) સારું હોવું અનિવાર્ય છે.

૧. એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps): પલંગ પર બેસીને કે સૂઈને પંજાને ઉપર-નીચે અને ગોળાકારમાં ફેરવો. આ નસોને પોષણ પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. ૨. ટૉ કર્લ્સ (Toe Curls): જમીન પર બેસીને પગની આંગળીઓ વડે રૂમાલ પકડવાનો અને તેને ઉંચકવાનો પ્રયત્ન કરો. ૩. ફૂટ રોલિંગ (Foot Rolling): ખુરશી પર બેસીને ટેનિસ બોલ અથવા ફિઝિયોથેરાપી રોલર પર પગનું તળિયું રાખીને તેને આગળ-પાછળ ફેરવો. આનાથી તળિયાના ‘પ્રેશર પોઈન્ટ્સ’ સક્રિય થાય છે.

૪. પગની સંભાળ માટે ‘ફૂટ હાઇજીન’ (Foot Care Tips)

ન્યુરોપથીવાળા વૃદ્ધો માટે કસરત જેટલી જ જરૂરી સાવચેતી છે:

રોજિંદી તપાસ: રોજ રાત્રે અરીસાની મદદથી પગના તળિયા તપાસો. કોઈ લાલ ચકામું, ફોલ્લો કે ઘા છે કે નહીં તે જુઓ.
ક્યારેય ઉઘાડા પગે ન ચાલવું: ઘરમાં પણ નરમ ચંપલ પહેરી રાખવા.
પગરખાંની પસંદગી: બૂટ પહેરતા પહેલા અંદર હાથ નાખીને તપાસો કે અંદર કોઈ કાંકરી કે ખીલી તો નથી ને. હંમેશા ‘ડાયાબિટીક ફૂટવેર’ (MCP Footwear) નો ઉપયોગ કરો.
પગને ભીના ન રાખવા: ન્હાયા પછી આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યાને સારી રીતે લૂછીને કોરી કરવી જેથી ફૂગ (Fungus) ન થાય.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ડાયાબિટીક ન્યુરોપથીના દર્દીઓ માટે ખાસ મશીનો અને પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીએ છીએ:

નર્વ સ્ટીમ્યુલેશન (TENS): હળવા ઇલેક્ટ્રિક કરંટ દ્વારા નસોને ઉત્તેજિત કરવી.
બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: સંવેદના ઓછી હોવાને કારણે દર્દી લથડતો હોય છે, તેને સંતુલિત ચાલવાની તાલીમ આપવી.
મોનોફિલામેન્ટ ટેસ્ટ: અમે ચોક્કસ સાધન દ્વારા તપાસીએ છીએ કે કયા ભાગમાં સંવેદના કેટલી ઓછી છે, જેથી તે મુજબ કસરત કરાવી શકાય.

નિષ્કર્ષ

ડાયાબિટીક ન્યુરોપથીમાં સંવેદના ગુમાવવી એ એક ગંભીર સ્થિતિ છે, પરંતુ તે અટકાવી શકાય તેવી છે. નિયમિત વ્યાયામ, પગની સ્વચ્છતા અને ‘સેન્સરી ટ્રેનિંગ’ દ્વારા વડીલો તેમના પગને સુરક્ષિત રાખી શકે છે અને પડી જવાનું જોખમ ઘટાડી શકે છે.