ઉલ્ટી થવી

ઉલ્ટી થવી શું છે?

ઉલ્ટી થવી એટલે પેટમાંનો ખોરાક અને અન્ય પદાર્થો મોં વાટે બહાર નીકળવાની ક્રિયા. આ એક અનૈચ્છિક પ્રક્રિયા છે જે શરીરને હાનિકારક તત્વોથી બચાવવામાં મદદ કરે છે. ઉલ્ટી થવી એ કોઈ રોગ નથી, પરંતુ તે ઘણાં વિવિધ કારણોસર થતી એક લક્ષણ છે.

ઉલ્ટી થવાના સામાન્ય કારણો:

• ચેપ: વાયરસ (જેમ કે નોરોવાયરસ અથવા રોટાવાયરસ) અથવા બેક્ટેરિયા (જેમ કે સાલ્મોનેલા) દ્વારા થતો પેટનો ચેપ (ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ) ઉલ્ટીનું એક સામાન્ય કારણ છે.
• ખોરાક ઝેર (ફૂડ પોઇઝનિંગ): દૂષિત ખોરાક ખાવાથી ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• ગર્ભાવસ્થા: ખાસ કરીને ગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના મહિનાઓમાં ઉબકા અને ઉલ્ટી થવી સામાન્ય છે, જેને મોર્નિંગ સિકનેસ કહેવાય છે.
• મોશન સિકનેસ: મુસાફરી દરમિયાન ચક્કર આવવા અને ઉલ્ટી થવી.
• માઇગ્રેન: તીવ્ર માથાનો દુખાવો સાથે ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• દવાઓની આડઅસર: કેટલીક દવાઓ, જેમ કે અમુક એન્ટિબાયોટિક્સ અને કેન્સરની દવાઓ, ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.
• વધુ પડતો આલ્કોહોલ: વધુ પડતો દારૂ પીવાથી ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• અપૅન્ડિસાઇટિસ: પેટમાં તીવ્ર દુખાવો સાથે ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• આંતરડામાં અવરોધ: આંતરડામાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.
• અન્ય કારણો: કિડનીમાં ચેપ અથવા પથરી, માથામાં ઈજા, મગજનો ચેપ, ગાંઠો અને અમુક અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં પણ ઉલ્ટી થઈ શકે છે.

ઉલ્ટી થવાની પ્રક્રિયા:

ઉલ્ટી થવાની પ્રક્રિયા મગજના ઉલ્ટી કેન્દ્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. આ કેન્દ્ર વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી સંકેતો મેળવે છે, જેમ કે:

• જઠરાંત્રિય માર્ગ: પેટ અથવા આંતરડામાં બળતરા અથવા વિક્ષેપ.
• ચેમોરેસેપ્ટર ટ્રિગર ઝોન (CTZ): આ મગજના ચોથા વેન્ટ્રિકલના તળિયે આવેલો વિસ્તાર છે જે લોહીમાં રહેલા હાનિકારક પદાર્થોને શોધી કાઢે છે અને ઉલ્ટીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
• વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ: આ આંતરિક કાનમાં આવેલી સિસ્ટમ છે જે સંતુલન અને હલનચલનને નિયંત્રિત કરે છે અને મોશન સિકનેસમાં ઉલ્ટીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
• ઉચ્ચ મગજ કેન્દ્રો: ગંધ, લાગણીઓ અથવા દ્રશ્યો પણ ઉલ્ટીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.

જ્યારે ઉલ્ટી કેન્દ્ર સક્રિય થાય છે, ત્યારે તે શરીરના વિવિધ સ્નાયુઓને સંકોચન કરવા માટે સંકેતો મોકલે છે, જેમાં પેટના સ્નાયુઓ અને ડાયાફ્રેમનો સમાવેશ થાય છે. આના પરિણામે પેટનું દબાણ વધે છે અને પેટમાંનો ખોરાક અન્નનળી દ્વારા મોં વાટે બહાર નીકળી જાય છે.

ઉલ્ટી થવી નાં કારણો શું છે?

સામાન્ય કારણો:

• ચેપ:
  • વાયરલ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ (પેટનો વાયરલ ચેપ): નોરોવાયરસ અને રોટાવાયરસ જેવા વાયરસ પેટ અને આંતરડામાં સોજો લાવી શકે છે, જેના કારણે ઉલ્ટી થાય છે. આ ખૂબ જ સામાન્ય કારણ છે.
  • બેક્ટેરિયલ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ (પેટનો બેક્ટેરિયલ ચેપ): સાલ્મોનેલા, ઇ. કોલી જેવા બેક્ટેરિયા દૂષિત ખોરાક અથવા પાણી દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશીને ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.
• ખોરાક ઝેર (ફૂડ પોઇઝનિંગ): દૂષિત અથવા વાસી ખોરાક ખાવાથી શરીરમાં ઝેરી તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે, જે ઉલ્ટીને પ્રેરે છે.
• ગર્ભાવસ્થા: ખાસ કરીને પહેલા ત્રણ મહિનામાં હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે સવારની માંદગી (મોર્નિંગ સિકનેસ)માં ઉબકા અને ઉલ્ટી સામાન્ય છે.
• મોશન સિકનેસ: વાહન, હોડી અથવા વિમાનમાં મુસાફરી દરમિયાન આંતરિક કાનમાં થતી ગતિના કારણે ચક્કર અને ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• દવાઓની આડઅસર: કેટલીક દવાઓ, જેમ કે અમુક એન્ટિબાયોટિક્સ, કેન્સરની દવાઓ અને પીડાનાશક દવાઓ, ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.
• વધુ પડતો આલ્કોહોલનું સેવન: વધુ પડતો દારૂ પીવાથી પેટમાં બળતરા થાય છે અને ઉલ્ટી થઈ શકે છે.

ઓછા સામાન્ય પરંતુ ગંભીર કારણો:

• અપૅન્ડિસાઇટિસ: અપૅન્ડિક્સમાં સોજો આવવાથી પેટમાં તીવ્ર દુખાવો થાય છે અને ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• આંતરડામાં અવરોધ: આંતરડામાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ખોરાકને આગળ વધતા અટકાવે છે, જેના કારણે ઉલ્ટી થાય છે.
• પિત્તાશયની સમસ્યાઓ: પિત્તાશયમાં પથરી અથવા સોજો ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.
• કિડનીની સમસ્યાઓ: કિડનીમાં ચેપ અથવા પથરી પણ ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.
• માથામાં ઈજા અથવા મગજનો ચેપ: આ પરિસ્થિતિઓ મગજના ઉલ્ટી કેન્દ્રને અસર કરી શકે છે અને ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• માઇગ્રેન: તીવ્ર માથાનો દુખાવો સાથે ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• હૃદયરોગનો હુમલો: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ખાસ કરીને મહિલાઓમાં, હૃદયરોગના હુમલાનું લક્ષણ ઉલ્ટી હોઈ શકે છે.
• માનસિક કારણો: તણાવ, ગભરાટ અથવા ખાવાની વિકૃતિઓ પણ ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.

ઉલ્ટી થવી નાં ચિહ્નો નાં લક્ષણો શું છે?

ઉલ્ટી થવી એ પોતે એક લક્ષણ છે, પરંતુ તેની સાથે અન્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે, જે ઉલ્ટી થવાના કારણ પર આધાર રાખે છે. અહીં કેટલાક સામાન્ય ચિહ્નો અને લક્ષણો આપ્યા છે જે ઉલ્ટી પહેલાં, દરમિયાન અથવા પછી જોવા મળી શકે છે:

ઉલ્ટી પહેલાંના ચિહ્નો અને લક્ષણો:

• ઉબકા (Nausea): આ એક અસ્વસ્થ લાગણી છે જે ઘણીવાર ઉલ્ટી પહેલાં થાય છે. તમને એવું લાગી શકે છે કે તમારું પેટ ખરાબ થઈ રહ્યું છે અને તમને ઉલ્ટી થવાની છે.
• પેટમાં અસ્વસ્થતા: પેટમાં દુખાવો, ભારેપણું, અથવા વિચિત્ર લાગણી થઈ શકે છે.
• ચક્કર આવવા (Dizziness): તમને હળવાશ અથવા અસ્થિરતાનો અનુભવ થઈ શકે છે.
• ઠંડો પરસેવો (Cold sweats): અચાનક ઠંડો અને ભીનો પરસેવો આવી શકે છે.
• વધુ પડતી લાળ પડવી (Excessive salivation): મોંમાં વધુ પડતી લાળ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
• હૃદયના ધબકારા વધવા (Increased heart rate): તમને તમારા ધબકારા ઝડપી લાગી શકે છે.
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Shortness of breath): કેટલાક લોકોને ગભરામણ અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફનો અનુભવ થઈ શકે છે.
• માથાનો દુખાવો (Headache): ખાસ કરીને માઇગ્રેનના કિસ્સામાં ઉલ્ટી પહેલાં માથાનો દુખાવો થઈ શકે છે.

ઉલ્ટી દરમિયાનના ચિહ્નો અને લક્ષણો:

• પેટનું સંકોચન (Abdominal contractions): પેટના સ્નાયુઓ જોરથી સંકોચાય છે જેથી પેટની સામગ્રી બહાર નીકળી શકે.
• ઉબકાની તીવ્ર લાગણી: ઉલ્ટી વખતે ઉબકાની લાગણી ખૂબ જ તીવ્ર હોય છે.
• મોંમાં કડવો અથવા ખાટો સ્વાદ (Bitter or sour taste in the mouth): ઉલ્ટીમાં પેટના એસિડ અને ખોરાક હોય છે, જેના કારણે મોંમાં કડવો અથવા ખાટો સ્વાદ આવી શકે છે.

ઉલ્ટી પછીના ચિહ્નો અને લક્ષણો:

• નબળાઈ અને થાક (Weakness and fatigue): ઉલ્ટી થવાથી શરીરમાં પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની કમી થઈ શકે છે, જેના કારણે નબળાઈ અને થાક લાગે છે.
• પેટમાં દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા (Abdominal pain or discomfort): ઉલ્ટી પછી પેટમાં દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા રહી શકે છે.
• તરસ લાગવી (Thirst): ઉલ્ટીથી શરીરમાં પાણીની કમી થવાથી તરસ લાગે છે.
• માથાનો દુખાવો (Headache): ડિહાઇડ્રેશનના કારણે માથાનો દુખાવો થઈ શકે છે.
• સ્નાયુઓમાં દુખાવો (Muscle aches): ઉલ્ટી વખતે થયેલા જોરદાર સંકોચનના કારણે સ્નાયુઓમાં દુખાવો થઈ શકે છે.

ઉલ્ટી થવી નું જોખમ કોને વધારે છે?

બાળકો: બાળકોમાં ઉલ્ટી થવી સામાન્ય છે, કારણ કે તેઓ પુખ્ત વયના લોકો કરતાં ચેપ અને ખોરાકની ઝેર માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.

સગર્ભા સ્ત્રીઓ: સગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ઘણી સ્ત્રીઓને ઉબકા અને ઉલ્ટીનો અનુભવ થાય છે, જેને સવારની માંદગી કહેવામાં આવે છે.

કેન્સરની સારવાર લેતા લોકો: કીમોથેરાપી અને રેડિયેશન થેરાપી ઉબકા અને ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.

ચોક્કસ તબીબી પરિસ્થિતિઓ ધરાવતા લોકો: કેટલીક તબીબી પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે માઇગ્રેન, ગતિ માંદગી અને ગેસ્ટ્રોએસોફેજલ રિફ્લક્સ રોગ (GERD), ઉલ્ટીનું જોખમ વધારી શકે છે.

ચોક્કસ દવાઓ લેતા લોકો: કેટલીક દવાઓ, જેમ કે ઓપીયોઇડ્સ અને એન્ટિબાયોટિક્સ, આડઅસર તરીકે ઉબકા અને ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.

અન્ય પરિબળો: તણાવ, ચિંતા, અમુક ખોરાક અને ગંધ પણ ઉલ્ટીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.

ઉલ્ટી થવી સાથે કયા રોગો સંકળાયેલા છે?

જઠરાંત્રિય માર્ગના ચેપ:

• વાયરલ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ (પેટનો ફ્લૂ)
• બેક્ટેરિયલ ફૂડ પોઇઝનિંગ

અન્ય ચેપ:

• કાનમાં ચેપ
• પેશાબની નળીનો ચેપ (ખાસ કરીને બાળકોમાં)
• મેનિન્જાઇટિસ (મગજ અને કરોડરજ્જુની આસપાસની પટલનો ચેપ)

મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમની સમસ્યાઓ:

• માઇગ્રેન
• ગતિ માંદગી
• માથામાં ઈજા
• મગજમાં ગાંઠ
• ઇન્ટ્રાક્રેનિયલ પ્રેશર વધવું

અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ:

• સગર્ભાવસ્થા (સવારની માંદગી)
• કીમોથેરાપી અને રેડિયેશન થેરાપીની આડઅસર
• અમુક દવાઓની આડઅસર
• પિત્તાશયની સમસ્યાઓ
• સ્વાદુપિંડનો સોજો
• આંતરડામાં અવરોધ
• એપેન્ડિસાઈટિસ
• કિડનીની સમસ્યાઓ
• લીવરની સમસ્યાઓ

ઉલ્ટી થવી નું નિદાન શું છે?

ઉલ્ટી થવાનું નિદાન તેના કારણો અને સંકળાયેલા લક્ષણોને ઓળખવા પર આધારિત છે. ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે નીચેની બાબતો કરશે:

• તબીબી ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસ: ડૉક્ટર તમારા લક્ષણો, તબીબી ઇતિહાસ, તમે લેતા હોવ તેવી કોઈપણ દવાઓ અને તમારી જીવનશૈલી વિશે પૂછશે. તેઓ ડિહાઇડ્રેશનના ચિહ્નો તપાસવા માટે શારીરિક તપાસ પણ કરશે.
• પ્રયોગશાળા પરીક્ષણો: ઉલ્ટીના કારણને ઓળખવામાં મદદ કરવા માટે લોહી અને પેશાબના પરીક્ષણો કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચેપ, ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન અથવા અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ તપાસવા માટે રક્ત પરીક્ષણો કરી શકાય છે. ડિહાઇડ્રેશન અને ચેપના ચિહ્નો તપાસવા માટે પેશાબનું વિશ્લેષણ કરી શકાય છે. સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાવસ્થા પરિક્ષણ પણ કરવામાં આવી શકે છે.
• ઇમેજિંગ પરીક્ષણો: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આંતરિક અવયવોની તસવીરો મેળવવા માટે એક્સ-રે, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા સીટી સ્કેન જેવા ઇમેજિંગ પરીક્ષણોની જરૂર પડી શકે છે. આ પરીક્ષણો અવરોધ, ગાંઠ અથવા અન્ય સમસ્યાઓ શોધવામાં મદદ કરી શકે છે.
• અન્ય પરીક્ષણો: ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓના આધારે, ડૉક્ટર અન્નનળી, પેટ અને નાના આંતરડાની અંદર જોવા માટે અપર જીઆઈ એન્ડોસ્કોપી જેવા વધુ વિશિષ્ટ પરીક્ષણોની ભલામણ કરી શકે છે. ગેસ્ટ્રિક ખાલી કરવાનો અભ્યાસ એ જોવા માટે કરી શકાય છે કે ખોરાક કેટલી ઝડપથી પેટમાંથી પસાર થાય છે.

ઉલ્ટી થવી ની સારવાર શું છે?

ઘરે કરી શકાય તેવી સારવાર:

• પ્રવાહી લેવું: ડિહાઇડ્રેશન અટકાવવા માટે થોડા થોડા સમયે સ્પષ્ટ પ્રવાહી પીવો, જેમ કે પાણી, સ્પોર્ટ્સ ડ્રિંક્સ (ખાંડનું પ્રમાણ ઓછું હોય તેવા), પાતળો સૂપ અથવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સોલ્યુશન્સ. એક સાથે ખૂબ વધારે પ્રવાહી પીવાનું ટાળો, કારણ કે તેનાથી ઉલ્ટી વધુ થઈ શકે છે.
• હળવો ખોરાક લેવો: જ્યારે તમે ઉલ્ટી કરવાનું બંધ કરો છો, ત્યારે સરળતાથી પચી જાય તેવો ખોરાક લો, જેમ કે ટોસ્ટ, બિસ્કિટ, કેળા અને ચોખા. તૈલી અને મસાલેદાર ખોરાક ટાળો, કારણ કે તે પેટને ખરાબ કરી શકે છે.
• આરામ કરવો: તમારા શરીરને સાજા થવા માટે પૂરતો આરામ કરો.
• ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓ: કેટલીકવાર, ઉબકા અને ઉલ્ટીને ઘટાડવા માટે એન્ટિહિસ્ટામાઇન્સ અથવા બિસમથ સબસેલિસીલેટ જેવી ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓ મદદરૂપ થઈ શકે છે. જો કે, બાળકોને આ દવાઓ આપતા પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.

તબીબી સારવાર:

જો ઉલ્ટી ગંભીર હોય, લાંબા સમય સુધી ચાલે અથવા ડિહાઇડ્રેશનના ચિહ્નો દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. તબીબી સારવારમાં નીચેનાનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

• ઇન્ટ્રાવેનસ (IV) પ્રવાહી: ગંભીર ડિહાઇડ્રેશનના કિસ્સામાં, શરીરમાં પ્રવાહી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ ફરીથી ભરવા માટે IV પ્રવાહી આપવામાં આવી શકે છે.
• ઉબકા વિરોધી દવાઓ (એન્ટિમેટિક્સ): ડૉક્ટર ઉબકા અને ઉલ્ટીને નિયંત્રિત કરવા માટે પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ આપી શકે છે. આ દવાઓ ગોળીઓ, ઇન્જેક્શન અથવા સપોઝિટરી સ્વરૂપે ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે.
• મૂળ કારણની સારવાર: ઉલ્ટી જે રોગ અથવા સ્થિતિને કારણે થઈ રહી છે તેની સારવાર કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ઉલ્ટી ચેપને કારણે થઈ રહી હોય, તો એન્ટિબાયોટિક્સની જરૂર પડી શકે છે. જો તે ગેસ્ટ્રોએસોફેજલ રિફ્લક્સ રોગ (GERD) ને કારણે હોય, તો એસિડને દબાવતી દવાઓ સૂચવવામાં આવી શકે છે.

ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી:

જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ હોય તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લો:

• ગંભીર ડિહાઇડ્રેશનના ચિહ્નો (ઓછો પેશાબ, શુષ્ક મોં અને ત્વચા, ચક્કર)
• પેટમાં તીવ્ર દુખાવો
• માથાનો દુખાવો અને ગરદન જકડાઈ જવી
• ઉંચો તાવ
• ઉલ્ટીમાં લોહી અથવા કોફી ગ્રાઉન્ડ જેવો દેખાતો પદાર્થ
• 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી ઉલ્ટી ચાલુ રહેવી

ઉલ્ટી થવી માં શું ખાવું અને શું ન ખાવું?

ઉલ્ટી થતી હોય ત્યારે ખોરાકનું ધ્યાન રાખવું ખૂબ જ મહત્વનું છે જેથી પેટ પર વધુ ભાર ન પડે અને ઉલ્ટી વધે નહીં. અહીં શું ખાવું જોઈએ અને શું ટાળવું જોઈએ તેની માહિતી આપવામાં આવી છે:

શું ખાવું જોઈએ (જ્યારે ઉલ્ટી બંધ થઈ જાય અને તમને ભૂખ લાગે):

• હળવો અને સરળતાથી પચી જાય તેવો ખોરાક:
  • ટોસ્ટ: સાદો, સૂકો ટોસ્ટ સારો વિકલ્પ છે. તેના પર માખણ કે જામ ન લગાવો.
  • બિસ્કિટ: મીઠા વગરના, સાદા બિસ્કિટ લઈ શકાય છે.
  • કેળા: પોટેશિયમથી ભરપૂર અને પચવામાં સરળ.
  • ચોખા: સફેદ, રાંધેલા ચોખા સરળતાથી પચી જાય છે.
  • સફરજનનો મુરબ્બો (Apple Sauce): ખાંડ વગરનો અથવા ઓછી ખાંડવાળો સારો વિકલ્પ છે.
  • બાફેલા બટાકા: મીઠું વગરના અથવા ઓછા મીઠાવાળા બાફેલા બટાકા.
  • પાતળો સૂપ: ચિકન બ્રોથ અથવા વેજીટેબલ બ્રોથ જેવા હળવા સૂપ લઈ શકાય છે. તેમાં વધારે મસાલા ન હોવા જોઈએ.
  • ઓટ્સ (Oats): સાદા, પાણી અથવા દૂધમાં બનાવેલા ઓટ્સ.
• નાના પ્રમાણમાં વારંવાર ખાઓ: એક સાથે વધારે ખાવાને બદલે દિવસ દરમિયાન થોડા થોડા સમયે નાનું ભોજન લો.
• ધીમે ધીમે ખાઓ: ખોરાકને સારી રીતે ચાવીને ધીમે ધીમે ખાઓ.

શું ન ખાવું જોઈએ (જ્યારે ઉલ્ટી થતી હોય અથવા ઉબકા આવતા હોય):

• તૈલી અને ચરબીયુક્ત ખોરાક: ફ્રાઈડ ફૂડ, બર્ગર, પિઝા વગેરે પચવામાં ભારે હોય છે અને ઉલ્ટીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
• મસાલેદાર ખોરાક: તીખા મરચાં, ગરમ મસાલા અને અન્ય તીવ્ર મસાલા પેટમાં બળતરા કરી શકે છે.
• ડેરી ઉત્પાદનો (કેટલાક લોકો માટે): દૂધ, ચીઝ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનો કેટલાક લોકો માટે પચવામાં મુશ્કેલ હોઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે પેટ ખરાબ હોય. જો કે, દહીં (યોગર્ટ) કેટલાક લોકો માટે સારું હોઈ શકે છે.
• મીઠો ખોરાક અને પીણાં: વધારે ખાંડવાળા ખોરાક અને પીણાં ઉબકાને વધારી શકે છે.
• એસિડિક ખોરાક અને પીણાં: સાઇટ્રસ ફળો (નારંગી, લીંબુ), ટામેટાં અને ટામેટાં આધારિત ઉત્પાદનો પેટમાં એસિડિટી વધારી શકે છે.
• કેફીન અને આલ્કોહોલ: આ પીણાં ડિહાઇડ્રેશન કરી શકે છે અને પેટને ખરાબ કરી શકે છે.
• તીવ્ર ગંધવાળો ખોરાક: કેટલાક ખોરાકની તીવ્ર ગંધ પણ ઉબકાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.

પીણાંનું ધ્યાન:

• વારંવાર થોડું થોડું પ્રવાહી પીવો: પાણી, સ્પોર્ટ્સ ડ્રિંક્સ (ઓછી ખાંડવાળા), પાતળો સૂપ અથવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સોલ્યુશન્સ લો.
• એક સાથે વધારે પ્રવાહી પીવાનું ટાળો.
• ખાંડવાળા પીણાં ટાળો.

ઉલ્ટી થવી માટે ઘરેલું ઉપચાર

1. આરામ:

• જ્યારે તમને ઉલ્ટી જેવું લાગે ત્યારે આરામ કરવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઉબકાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે. શાંત અને હવાની અવરજવરવાળી જગ્યાએ આરામ કરો.

2. હળવો ખોરાક:

• જ્યારે ઉલ્ટી બંધ થઈ જાય અને તમને ભૂખ લાગે ત્યારે હળવો અને સરળતાથી પચી જાય તેવો ખોરાક લો. જેમ કે ટોસ્ટ, બિસ્કિટ, કેળા, ચોખા અને સફરજનનો મુરબ્બો. તૈલી અને મસાલેદાર ખોરાક ટાળો.

3. પૂરતું પ્રવાહી લેવું:

• ડિહાઇડ્રેશન અટકાવવા માટે થોડા થોડા સમયે સ્પષ્ટ પ્રવાહી પીવો. જેમ કે પાણી, સ્પોર્ટ્સ ડ્રિંક્સ (ઓછી ખાંડવાળા), પાતળો સૂપ અથવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સોલ્યુશન્સ. એક સાથે ખૂબ વધારે પ્રવાહી પીવાનું ટાળો. બરફના નાના ટુકડા ચૂસવાથી પણ રાહત મળી શકે છે.

4. આદુ:

• આદુ ઉબકા અને ઉલ્ટી માટે એક જાણીતું ઘરેલું ઉપાય છે. તમે આદુનો ટુકડો ચાવી શકો છો, આદુની ચા પી શકો છો અથવા આદુના કેન્ડી ખાઈ શકો છો. આદુની ચા બનાવવા માટે, તાજા આદુના નાના ટુકડાને પાણીમાં ઉકાળો અને પછી ગાળીને પીવો.

5. ફુદીનો:

• ફુદીનાની સુગંધ અને સ્વાદ ઉબકાને શાંત કરવામાં મદદ કરી શકે છે. તમે ફુદીનાના પાન ચાવી શકો છો અથવા ફુદીનાની ચા પી શકો છો.

6. લીંબુ:

• લીંબુની સુગંધ અને ખાટો સ્વાદ પણ ઉબકામાં રાહત આપી શકે છે. તમે તાજા લીંબુનો રસ પાણીમાં નીચોવીને પી શકો છો અથવા ફક્ત લીંબુની સુગંધ સૂંઘી શકો છો.

7. તજ:

• તજ પણ ઉબકા અને અપચોમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. તમે તજનો પાઉડર મધ સાથે મિક્સ કરીને લઈ શકો છો અથવા તજની ચા પી શકો છો.

8. લવિંગ:

• લવિંગમાં રહેલા તત્વો ઉબકાને શાંત કરવામાં મદદ કરી શકે છે. તમે એક કે બે લવિંગ ચાવી શકો છો અથવા લવિંગની ચા પી શકો છો.

9. એક્યુપ્રેશર:

• કાંડાની અંદરની બાજુએ, હાથની હથેળીથી લગભગ ત્રણ આંગળીની પહોળાઈ નીચે એક બિંદુ આવેલું છે જેને P-6 અથવા પેરીકાર્ડિયમ 6 કહેવામાં આવે છે. આ બિંદુ પર હળવું દબાણ કરવાથી ઉબકામાં રાહત મળી શકે છે.

10. ઠંડો કોમ્પ્રેસ:

• કપાળ પર ઠંડો કપડો અથવા આઇસ પેક મૂકવાથી ઉબકાની લાગણી ઓછી થઈ શકે છે.

ઉલ્ટી થવી ને કેવી રીતે અટકાવવું?

ઉલ્ટી થવીને હંમેશા સંપૂર્ણપણે અટકાવવી શક્ય નથી, ખાસ કરીને જ્યારે તે કોઈ રોગ અથવા તબીબી સ્થિતિને કારણે હોય. જો કે, કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખીને તમે ઉલ્ટી થવાની શક્યતાને ઘટાડી શકો છો:

ખોરાક અને પીણાં સંબંધિત બાબતો:

• ધીમે ધીમે ખાઓ અને પીવો: ઝડપથી ખાવાથી અથવા પીવાથી પેટ પર દબાણ આવે છે અને ઉલ્ટી થઈ શકે છે.
• નાના પ્રમાણમાં વારંવાર ખાઓ: એક સાથે વધારે ખોરાક લેવાને બદલે દિવસ દરમિયાન થોડા થોડા સમયે નાનું ભોજન લો.
• તૈલી અને મસાલેદાર ખોરાક ટાળો: આ પ્રકારનો ખોરાક પચવામાં ભારે હોય છે અને પેટને ખરાબ કરી શકે છે.
• તીવ્ર ગંધવાળો ખોરાક ટાળો: કેટલીક ગંધ ઉબકાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
• ખાધા પછી તરત જ સૂવાનું ટાળો: ખાધા પછી ઓછામાં ઓછું અડધો કલાક સીધા બેસો અથવા હળવાશથી ચાલો.
• પૂરતું પાણી પીવો: ડિહાઇડ્રેશન ઉબકા અને ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે. દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીતા રહો.
• આલ્કોહોલનું સેવન ટાળો અથવા મર્યાદિત કરો: આલ્કોહોલ પેટને ખરાબ કરી શકે છે અને ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે.

પરિસ્થિતિઓ અને પ્રવૃત્તિઓ સંબંધિત બાબતો:

• ગતિ માંદગીથી બચો:
  • લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ભારે ભોજન લેવાનું ટાળો.
  • વાહનમાં આગળની સીટ પર બેસો અને દૂરની વસ્તુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
  • પુસ્તકો વાંચવાનું અથવા નીચે જોવાનું ટાળો.
  • તાજી હવા માટે બારી ખોલો.
  • જરૂર પડે તો ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ગતિ માંદગીની દવાઓ લો (ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ).
• તીવ્ર ગંધથી દૂર રહો: અમુક ગંધ, જેમ કે પરફ્યુમ, રસાયણો અથવા ખોરાકની તીવ્ર ગંધ ઉબકાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
• તણાવ અને ચિંતાનું વ્યવસ્થાપન કરો: તણાવ અને ચિંતા પણ ઉલ્ટીનું કારણ બની શકે છે. યોગા, ધ્યાન અથવા અન્ય આરામની તકનીકોનો ઉપયોગ કરો.
• સગર્ભાવસ્થામાં ઉબકા માટે:
  • સવારે પથારીમાંથી ધીમે ધીમે ઊઠો.
  • પથારીમાં સૂતી વખતે સૂકો ટોસ્ટ અથવા બિસ્કિટ ખાઓ.
  • નાના પ્રમાણમાં વારંવાર ખાઓ.
  • તીવ્ર ગંધવાળો ખોરાક ટાળો.
  • આદુનો ઉપયોગ કરો.

અન્ય બાબતો:

• ચેપથી બચો: વારંવાર હાથ ધોવા અને સ્વચ્છતા જાળવવાથી ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ જેવા ચેપી રોગોથી બચી શકાય છે, જે ઉલ્ટીનું સામાન્ય કારણ છે.
• દવાઓની આડઅસરો વિશે જાણો: જો તમે કોઈ નવી દવા શરૂ કરી રહ્યા છો, તો તેની સંભવિત આડઅસરો વિશે તમારા ડૉક્ટર સાથે વાત કરો. જો ઉલ્ટી આડઅસર હોય, તો ડૉક્ટર ડોઝ બદલવા અથવા બીજી દવા સૂચવવા માટે સક્ષમ હોઈ શકે છે.

સારાંશ

ઉલ્ટી થવી એ એક સામાન્ય લક્ષણ છે જે ઘણા કારણોસર થઈ શકે છે, જેમાં ચેપ, ખોરાકની ઝેર, ગતિ માંદગી, સગર્ભાવસ્થા અને અમુક તબીબી પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. તેના લક્ષણોમાં ઉબકા અને પેટમાંથી ખોરાક બહાર નીકળવો શામેલ છે.

ઉલ્ટીનું નિદાન કારણો અને લક્ષણોના આધારે કરવામાં આવે છે, જેમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ અને જરૂર મુજબ પ્રયોગશાળા અને ઇમેજિંગ પરીક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે.

સારવાર તેના મૂળ કારણ પર આધાર રાખે છે, જેમાં ડિહાઇડ્રેશન અટકાવવા માટે પ્રવાહી લેવું, હળવો ખોરાક ખાવો અને જરૂર પડે તો ઉબકા વિરોધી દવાઓનો ઉપયોગ કરવો શામેલ છે.

કેટલાક ઘરેલું ઉપચારો અને જીવનશૈલીમાં ફેરફારો ઉલ્ટીને રોકવામાં અથવા તેના લક્ષણોને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. જો ઉલ્ટી ગંભીર હોય અથવા લાંબા સમય સુધી ચાલે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.