રમતગમત દરમિયાન એન્કલ લિગામેન્ટ (Ankle Sprain) ફાટી જાય તો તાત્કાલિક કયો બરફનો શેક કરવો?

રમતગમત દરમિયાન ‘એન્કલ સ્પ્રેઈન’ અથવા ઘૂંટી મચકોડાઈ જવી એ સૌથી સામાન્ય ઇજાઓમાંથી એક છે. જ્યારે પગ અચાનક અંદરની તરફ વળી જાય છે, ત્યારે ઘૂંટીના હાડકાંને જોડી રાખતા લિગામેન્ટ્સ (સ્નાયુબંધો) વધુ પડતા ખેંચાય છે અથવા ફાટી જાય છે. આ સ્થિતિમાં તાત્કાલિક આપવામાં આવતી સારવાર જ નક્કી કરે છે કે તમે કેટલી ઝડપથી મેદાન પર પાછા ફરશો.

આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે એન્કલ લિગામેન્ટની ઇજા વખતે ‘બરફનો શેક’ (Ice Therapy/Cryotherapy) કેવી રીતે કરવો અને ‘PRICE’ પ્રોટોકોલ શું છે.

૧. એન્કલ સ્પ્રેઈન વખતે બરફનો શેક કેમ જરૂરી છે?

જ્યારે લિગામેન્ટ ફાટે છે, ત્યારે તે ભાગમાં આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ અને સોજો આવે છે. બરફ લગાવવાથી નીચે મુજબના ફાયદા થાય છે:

• સોજો ઘટાડવો: બરફ ઠંડક આપે છે જેનાથી લોહીની નળીઓ સંકોચાય છે (Vasoconstriction), પરિણામે સોજો ઓછો આવે છે.
• દુખાવામાં રાહત: બરફ તે ભાગને ક્ષણિક બહેરો (Numb) કરી દે છે, જે કુદરતી પેઈનકિલર તરીકે કામ કરે છે.
• બળતરા ઓછી કરવી: ઇજા પછી થતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા અને બળતરાને બરફ ધીમી પાડે છે.

૨. બરફનો શેક કરવાની સાચી રીત (Step-by-Step)

ઘણા લોકો ઇજા થતા જ સીધો બરફ ઘસવા લાગે છે, જે ખોટું છે. સાચી પદ્ધતિ નીચે મુજબ છે:

૧. સીધો સંપર્ક ટાળો: ક્યારેય પણ બરફને સીધો ચામડી પર ન ઘસો. આનાથી ‘આઈસ બર્ન’ (Ice Burn) અથવા ફ્રોસ્ટબાઈટ થઈ શકે છે. બરફને હંમેશા પાતળા ટુવાલ કે રૂમાલમાં લપેટીને લગાવો. ૨. સમયગાળો: એકવારમાં ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ સુધી જ શેક કરો. ૧૫ મિનિટથી વધુ સમય રાખવાથી રક્ત પરિભ્રમણમાં અવરોધ આવી શકે છે. ૩. પુનરાવર્તન: ઇજાના પ્રથમ ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં દર ૨ થી ૩ કલાકે બરફનો શેક કરવો જોઈએ. ૪. આઈસ મસાજ: જો બરફની થેલી ન હોય, તો પેપર કપમાં બરફ જમાવીને તેને ગોળ-ગોળ હળવા હાથે ઇજાના ભાગ પર ૫ મિનિટ ફેરવી શકાય.

૩. ‘PRICE’ પ્રોટોકોલ: ઇજાના પ્રથમ ૪૮ કલાક

ફિઝિયોથેરાપીમાં ઇજાના તુરંત બાદ ‘PRICE’ પદ્ધતિ અનુસરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે:

• P – Protection (રક્ષણ): ઇજાગ્રસ્ત ભાગને વધુ નુકસાનથી બચાવો. વજન ન આપો અને જરૂર પડે તો સ્પ્લિન્ટ કે લાકડીનો ટેકો લો.
• R – Rest (આરામ): રમત તરત જ બંધ કરી દો. આરામ કરવાથી લિગામેન્ટના તંતુઓને સાજા થવાની તક મળે છે.
• I – Ice (બરફ): ઉપર જણાવ્યા મુજબ દર ૨-૩ કલાકે શેક કરો.
• C – Compression (દબાણ): ગરમ પાટો (Crepe Bandage) બાંધો. તે સોજાને ફેલાતા અટકાવશે. ધ્યાન રાખો કે પાટો બહુ ચુસ્ત ન હોય.
• E – Elevation (ઊંચાઈ): સૂતી વખતે પગ નીચે ૨-૩ ઓશીકા રાખો જેથી ઘૂંટી હૃદયના સ્તરથી ઊંચી રહે. આનાથી ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી સોજો જલ્દી ઉતરે છે.

૪. ક્યારે બરફ ન લગાવવો?

• જો ચામડી ફાટી ગઈ હોય અથવા લોહી નીકળતું હોય.
• જો વ્યક્તિને ઠંડી પ્રત્યે એલર્જી હોય.
• જો તે ભાગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ પહેલેથી જ ઓછું હોય અથવા ડાયાબિટીસને કારણે નસોની સંવેદનશીલતા ઓછી હોય.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ અને આગળનું પગલું

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે એન્કલ સ્પ્રેઈન પછી રિકવરીના ત્રણ તબક્કા સૂચવીએ છીએ: ૧. પ્રથમ તબક્કો (૦-૩ દિવસ): સોજો ઘટાડવા ‘PRICE’ પદ્ધતિ. ૨. બીજો તબક્કો (૪-૧૦ દિવસ): હળવી મોબિલિટી કસરતો (દા.ત. પગના પંજાથી હવામાં ABCD લખવું) જેથી જકડન ન આવે. ૩. ત્રીજો તબક્કો (૧૦ દિવસ પછી): બેલેન્સ ટ્રેનિંગ અને સ્નાયુ મજબૂત કરવાની કસરતો, જેથી ફરીથી મચકોડ ન આવે.

નિષ્કર્ષ

એન્કલ સ્પ્રેઈન વખતે ગરમ શેક કે માલિશ કરવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરશો, કારણ કે તે સોજો વધારી શકે છે. ઇજાના શરૂઆતના સમયમાં ‘બરફ જ તમારો શ્રેષ્ઠ મિત્ર’ છે. જો ૪૮ કલાક પછી પણ સોજો ઓછો ન થાય કે ચાલવામાં તકલીફ પડે, તો તરત જ એક્સ-રે કરાવી ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.