મહિલાઓમાં ઘૂંટણના ઘસારાની સમસ્યા પુરુષો કરતાં વધુ કેમ જોવા મળે છે?
ઘૂંટણનો ઘસારો, જેને તબીબી ભાષામાં ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (Osteoarthritis) કહેવામાં આવે છે, તે ભારતમાં ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા છે. જોકે, એક નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે પુરુષોની સરખામણીએ મહિલાઓમાં આ સમસ્યા માત્ર વધુ જોવા મળે છે એવું નથી, પરંતુ તે વધુ ગંભીર પણ હોય છે. હોસ્પિટલમાં ઘૂંટણ બદલાવવાની (Knee Replacement) સર્જરી કરાવનારા દર્દીઓમાં પણ મહિલાઓની સંખ્યા ઘણી મોટી હોય છે.
આ લેખમાં આપણે વૈજ્ઞાનિક કારણો સાથે સમજીશું કે કેમ સ્ત્રીઓના ઘૂંટણ પુરુષો કરતાં વહેલા ઘસાય છે અને તેનાથી બચવા માટે શું કરી શકાય.
૧. એસ્ટ્રોજન હોર્મોનનો ઘટાડો (Menopause)
મહિલાઓમાં ઘૂંટણના ઘસારાનું સૌથી મુખ્ય કારણ હોર્મોનલ ફેરફાર છે.
- એસ્ટ્રોજનનું રક્ષણ: એસ્ટ્રોજન હોર્મોન હાડકાં અને સાંધામાં આવેલી ગાદી (Cartilage) ને સુરક્ષિત રાખવાનું કામ કરે છે. તે બળતરા (Inflammation) ઘટાડે છે.
- મેનોપોઝની અસર: મેનોપોઝ (માસિક ધર્મ બંધ થવો) પછી શરીરમાં એસ્ટ્રોજનનું સ્તર એકાએક ઘટી જાય છે. આ રક્ષણ છીનવાઈ જવાથી હાડકાં પોચા પડે છે અને સાંધાની ગાદી ઝડપથી ઘસાવા લાગે છે.
૨. શરીરની રચના (Anatomical Differences)
પુરુષો અને સ્ત્રીઓના શરીરનું માળખું અલગ હોય છે.
- પહોળા નિતંબ (Wider Hips): સ્ત્રીઓમાં બાળકને જન્મ આપવાની ક્ષમતાને કારણે તેમના નિતંબના હાડકાં (Pelvis) પુરુષો કરતાં પહોળા હોય છે.
- ‘Q’ એન્ગલ: પહોળા નિતંબને કારણે સાથળનું હાડકું ઘૂંટણ તરફ વધુ ત્રાંસું વળે છે. આને કારણે ઘૂંટણના સાંધા પર અસંતુલિત દબાણ આવે છે, જે સાંધાની અંદરની ગાદીને જલ્દી ઘસડી નાખે છે.
૩. સ્નાયુઓની નબળાઈ અને લવચીકતા
સ્ત્રીઓના સાંધા પુરુષો કરતાં વધુ લવચીક (Flexible) હોય છે, પરંતુ તેમના સ્નાયુઓ (Muscles) પુરુષો જેટલા મજબૂત હોતા નથી.
- લિગામેન્ટમાં ઢીલાશ: સ્ત્રીઓના લિગામેન્ટ્સ વધુ ખેંચાઈ શકે તેવા હોય છે, જે સાંધાને અસ્થિર બનાવે છે.
- નબળા ક્વાડ્રિસેપ્સ: સાથળના સ્નાયુઓ (Quadriceps) જો નબળા હોય, તો ચાલતી વખતે શરીરનું આખું વજન સીધું સાંધા પર આવે છે, જેનાથી ઘસારો વધે છે.
૪. વજનમાં વધારો અને ગર્ભાવસ્થા
- ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અચાનક વજન વધવું અને હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે ઘૂંટણ પર ખૂબ લોડ આવે છે.
- મોટાપો (Obesity): ભારતીય મહિલાઓમાં મેનોપોઝ પછી વજન વધવાની શક્યતા વધુ હોય છે. યાદ રાખો, શરીરનું ૧ કિલો વજન વધવાથી ઘૂંટણ પર ૪ કિલો જેટલું દબાણ વધે છે.
૫. જીવનશૈલી અને પોષણની ઉણપ
- ભારતીય પોશ્ચર: નીચે બેસીને કામ કરવું, પલાઠી વાળીને બેસવું કે જમીન પર બેસીને કચરા-પોતા કરવાથી ઘૂંટણના સાંધા પર ખૂબ દબાણ આવે છે.
- પોષણ: મોટાભાગની ભારતીય મહિલાઓમાં કેલ્શિયમ અને વિટામિન-D ની ગંભીર ઉણપ જોવા મળે છે, જે હાડકાંને નબળા પાડે છે.
✅ મહિલાઓ ઘૂંટણના ઘસારાથી કેવી રીતે બચી શકે?
૧. વજન નિયંત્રણ: વજનને સંતુલિત રાખવું એ ઘૂંટણ બચાવવાનો સૌથી શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે. ૨. સ્નાયુઓની કસરત: સાથળ અને નિતંબના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા માટે ‘રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેનિંગ’ અથવા ફિઝિયોથેરાપી કસરતો કરો. ૩. યોગ્ય પગરખાં: હાઈ હીલ્સ પહેરવાનું ટાળો, કારણ કે તે ઘૂંટણના સાંધા પર ૨૫% વધુ દબાણ વધારે છે. ૪. આહાર: પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રોટીન, કેલ્શિયમ અને વિટામિન-D લો. જો જરૂર જણાય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સપ્લીમેન્ટ્સ શરૂ કરો. ૫. બેસવાની રીત: જો ઘૂંટણમાં દુખાવો શરૂ થયો હોય, તો પલાઠી વાળીને બેસવાનું કે ઊભડક (Squat) બેસવાનું ટાળો.
નિષ્કર્ષ
કુદરતી રચનાને કારણે મહિલાઓમાં ઘસારાનું જોખમ વધુ છે, પણ જાગૃતિ અને કસરત દ્વારા તેને રોકી શકાય છે. જો તમને ઘૂંટણમાં કટક-કટક અવાજ આવતો હોય કે સવારે ઉઠતી વખતે જકડન અનુભવાતી હોય, તો તેને અવગણશો નહીં.
