ઘૂંટણમાં પાણી ભરાઈ જાય તો શું કરવું જોઈએ?
💧 ઘૂંટણમાં પાણી ભરાઈ જવું (Water on the Knee): કારણો, લક્ષણો અને અસરકારક ઉપચાર
જ્યારે ઘૂંટણના સાંધાની આસપાસ વધારાનું પ્રવાહી જમા થાય છે, ત્યારે તેને તબીબી ભાષામાં ‘ની ઇફ્યુઝન’ (Knee Effusion) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે લોકો તેને “ઘૂંટણમાં પાણી ભરાઈ જવું” તરીકે ઓળખે છે. આ સ્થિતિ અત્યંત પીડાદાયક હોઈ શકે છે અને ચાલવામાં કે ઘૂંટણ વાળવામાં મુશ્કેલી ઊભી કરે છે.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે આવું કેમ થાય છે અને તેનો યોગ્ય ઈલાજ શું છે.
1. ઘૂંટણમાં પાણી ભરાવવાના મુખ્ય કારણો
ઘૂંટણમાં પાણી ભરાવું એ પોતે કોઈ રોગ નથી, પરંતુ તે શરીરની અંદર રહેલી કોઈ અન્ય સમસ્યાનું લક્ષણ છે:
- ઈજા (Injury): લિગામેન્ટ (ACL) તૂટવું, મેનિસ્કસ (ગાદી) ફાટવી અથવા હાડકામાં ફ્રેક્ચર થવાને કારણે પ્રવાહી જમા થઈ શકે છે.
- ઓવરયુઝ (Overuse): રમતગમત કે ભારે શારીરિક શ્રમ દરમિયાન સાંધા પર વધુ પડતું દબાણ આવવું.
- આર્થરાઈટિસ (Arthritis): ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ કે રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ (વા) ના કારણે સાંધામાં સોજો આવે છે.
- ઈન્ફેક્શન: સાંધામાં બેક્ટેરિયલ ઈન્ફેક્શન થવાથી પ્રવાહી ભરાય છે, જે ખતરનાક બની શકે છે.
- ગાઉટ (Gout): યુરિક એસિડના કણો સાંધામાં જમા થવાથી અચાનક સોજો અને પાણી ભરાવાની સમસ્યા થઈ શકે છે.
2. લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?
- સોજો: એક ઘૂંટણ બીજા કરતા વધુ મોટો અને ફૂલેલો દેખાય છે.
- જકડન (Stiffness): ઘૂંટણને પૂરેપૂરો વાળવામાં કે સીધો કરવામાં તકલીફ પડે છે.
- દુખાવો: વજન આપતી વખતે અસહ્ય દુખાવો થાય છે.
- ગરમાવો: અસરગ્રસ્ત ઘૂંટણની ત્વચા અડવામાં ગરમ લાગે છે અને ક્યારેક લાલ થઈ જાય છે.
3. શું કરવું જોઈએ? (તાત્કાલિક ઉપાયો)
જો તમને ઘૂંટણમાં સોજો દેખાય, તો સૌથી પહેલા R.I.C.E. પદ્ધતિ અપનાવવી જોઈએ:
- Rest (આરામ): ઘૂંટણ પર વજન આપવાનું ટાળો. પથારીમાં આરામ કરો.
- Ice (બરફનો શેક): દિવસમાં ૩-૪ વાર ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરો. આ સોજો અને દુખાવો ઘટાડશે.
- Compression (દબાણ): ઘૂંટણ પર ‘ની-કેપ’ અથવા ‘ઇલાસ્ટિક ક્રેપ બેન્ડેજ’ બાંધો જેથી પાણી વધુ ન ફેલાય.
- Elevation (ઊંચાઈ): સૂતી વખતે ઘૂંટણની નીચે ૨-૩ ઓશીકા મૂકો જેથી તે હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રહે. આનાથી સોજો જલ્દી ઉતરે છે.
4. ડૉક્ટર પાસે ક્યારે જવું?
ઘણીવાર ઘરેલું ઉપચાર પૂરતા હોતા નથી. નીચેના સંજોગોમાં ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે:
- જો ઘૂંટણ પર બિલકુલ વજન ન આપી શકાતું હોય.
- જો ઘૂંટણમાં લાલ લાત ચકામા દેખાય અથવા તાવ આવે (ઈન્ફેક્શનના સંકેત).
- જો ૩ દિવસ પછી પણ સોજો ઓછો ન થાય.
5. ડૉક્ટર દ્વારા કરવામાં આવતી સારવાર
ડૉક્ટર તપાસ કર્યા પછી નીચેનામાંથી કોઈ એક માર્ગ અપનાવી શકે છે:
- એસ્પિરેશન (Aspiration/Arthrocentesis): સોય વડે ઘૂંટણમાંથી વધારાનું પાણી બહાર કાઢવામાં આવે છે. આનાથી તાત્કાલિક રાહત મળે છે અને તે પાણીને લેબમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે.
- દવાઓ: સોજો ઉતારવા માટે એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ અથવા જો ઈન્ફેક્શન હોય તો એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવે છે.
- ઇન્જેક્શન: સોજો ઘટાડવા માટે સાંધામાં કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન આપી શકાય છે.
- ફિઝિયોથેરાપી: સોજો ઓછો થયા પછી ઘૂંટણના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા માટે કસરત કરાવવામાં આવે છે.
6. સાવચેતી અને બચાવ
- વજન ઘટાડો: શરીરનું વધારાનું વજન ઘૂંટણ પર ભાર વધારે છે.
- સ્નાયુ મજબૂતી: સાથળના સ્નાયુઓ (Quadriceps) ને મજબૂત રાખવાની કસરતો કરો જેથી ઘૂંટણ પર ઓછું દબાણ આવે.
- યોગ્ય પગરખાં: હંમેશા આરામદાયક અને કુશનવાળા બૂટ પહેરો.
- ઉભડક બેસવાનું ટાળો: જો ઘૂંટણની સમસ્યા વારંવાર થતી હોય, તો જમીન પર બેસવાનું ટાળવું જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
ઘૂંટણમાં પાણી ભરાવું એ ગભરાવા જેવી વાત નથી, પરંતુ તેને અવગણવું જોઈએ નહીં. સમયસરનો આરામ અને ડૉક્ટરની સલાહથી તમે ઘૂંટણના સાંધાને કાયમી નુકસાન થતા બચાવી શકો છો.
