વાસોડિલેટર
વાસોડિલેટર (Vasodilators): હૃદય અને રક્તવાહિનીઓના સ્વાસ્થ્ય માટેની મહત્વપૂર્ણ દવાઓ
પ્રસ્તાવના
માનવ શરીરમાં લોહીનું પરિભ્રમણ નળીઓ (ધમનીઓ અને શિરાઓ) દ્વારા થાય છે. જ્યારે આ નળીઓ સાંકડી થઈ જાય છે, ત્યારે હૃદયને લોહી પંપ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જેને આપણે ‘હાઈ બ્લડ પ્રેશર’ કહીએ છીએ. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘વાસોડિલેટર’ (Vasodilators) દવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ‘વાસો’ એટલે રક્તવાહિની અને ‘ડિલેટર’ એટલે તેને પહોળી કરનાર. આ દવાઓ રક્તવાહિનીઓને આરામ આપીને તેને ફેલાવવામાં મદદ કરે છે, જેથી લોહીનો પ્રવાહ સરળ બને છે.
વાસોડિલેટર કેવી રીતે કામ કરે છે?
વાસોડિલેટર દવાઓ સીધી રક્તવાહિનીઓની દીવાલોમાં આવેલા સ્નાયુઓ (Smooth Muscles) પર અસર કરે છે. તે આ સ્નાયુઓને આરામ (Relax) આપે છે, જેના કારણે:
- રક્તવાહિનીઓનો વ્યાસ વધે છે.
- લોહી વહેવા માટે વધુ જગ્યા મળે છે.
- હૃદય પરનું કામનું ભારણ (Workload) ઘટે છે.
- બ્લડ પ્રેશરમાં ઘટાડો થાય છે.
વાસોડિલેટરના મુખ્ય પ્રકારો
તબીબી દ્રષ્ટિએ વાસોડિલેટરને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
૧. ધમનીય વાસોડિલેટર (Arterial Vasodilators): જે માત્ર ધમનીઓ (Arteries) પર કામ કરે છે. ૨. વેનસ વાસોડિલેટર (Venous Vasodilators): જે શિરાઓ (Veins) ને પહોળી કરે છે. ૩. મિક્સ વાસોડિલેટર: જે ધમની અને શિરા બંને પર અસર કરે છે.
સામાન્ય રીતે વપરાતી દવાઓમાં નાઈટ્રોગ્લિસરિન (Nitroglycerin), હાઈડ્રાલેઝિન (Hydralazine) અને મિનોક્સિડિલ (Minoxidil) નો સમાવેશ થાય છે.
મુખ્ય ઉપયોગો (Uses)
વાસોડિલેટરનો ઉપયોગ ઘણી ગંભીર બીમારીઓમાં કરવામાં આવે છે:
- હાઈ બ્લડ પ્રેશર (Hypertension): જ્યારે અન્ય દવાઓ કામ ન કરતી હોય, ત્યારે બ્લડ પ્રેશરને ઝડપથી નીચે લાવવા આ દવાઓ અપાય છે.
- એન્જાઈના (Angina): છાતીમાં થતા દુખાવા માટે નાઈટ્રોગ્લિસરિન જેવી દવાઓ જીભ નીચે રાખવામાં આવે છે, જે તાત્કાલિક લોહીનો પ્રવાહ વધારે છે.
- હાર્ટ ફેલ્યોર (Heart Failure): નબળા હૃદય પરનું દબાણ ઘટાડવા માટે આ દવાઓ રામબાણ ઈલાજ છે.
- પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શન: ફેફસાની નસોમાં વધેલા દબાણને ઓછું કરવા માટે.
- પ્રી-એક્લેમ્પસિયા: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અચાનક વધી ગયેલા બ્લડ પ્રેશરની સારવારમાં.
કુદરતી વાસોડિલેટર (Natural Vasodilators)
ઘણી કુદરતી વસ્તુઓ પણ શરીરમાં રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરવામાં મદદ કરે છે:
- બીટ (Beetroot): તેમાં નાઈટ્રેટ હોય છે જે શરીરમાં નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ બનાવે છે અને નસોને આરામ આપે છે.
- લસણ: લસણ કુદરતી રીતે રક્તવાહિનીઓને લવચીક બનાવે છે.
- ડાર્ક ચોકલેટ: તેમાં રહેલા ફ્લેવેનોઈડ્સ લોહીના પ્રવાહમાં સુધારો કરે છે.
- તરબૂચ: તેમાં રહેલું ‘સિટ્રુલાઇન’ એમિનો એસિડ નસોને પહોળી કરવામાં મદદરૂપ છે.
સંભવિત આડઅસરો (Side Effects)
વાસોડિલેટર ખૂબ શક્તિશાળી હોવાથી તેની કેટલીક આડઅસરો પણ થઈ શકે છે:
- માથાનો દુખાવો: નસો પહોળી થવાને કારણે મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ વધતા માથું દુખી શકે છે.
- ઝડપી ધબકારા (Tachycardia): બ્લડ પ્રેશર ઘટતા હૃદય વળતર રૂપે ઝડપથી ધબકવા લાગે છે.
- ચક્કર આવવા: અચાનક પ્રેશર ઘટી જવાથી ઉભા થતી વખતે ચક્કર આવી શકે છે.
- પગમાં સોજા (Edema): શરીરમાં પ્રવાહી જમા થવાને કારણે પગમાં સોજા આવી શકે છે.
લેતી વખતે રાખવાની સાવચેતીઓ
- તબીબી સલાહ: આ દવાઓ ક્યારેય ડૉક્ટરની સલાહ વગર શરૂ કે બંધ ન કરવી જોઈએ.
- આલ્કોહોલથી બચો: દારૂ સાથે આ દવા લેવાથી બ્લડ પ્રેશર જોખમી રીતે ઘટી શકે છે.
- ઉભા થવાની રીત: જો ચક્કર આવતા હોય, તો પથારીમાંથી ધીમેથી ઉભા થવું જોઈએ.
- નિયમિત તપાસ: આ દવાઓ લેતા દર્દીઓએ નિયમિત બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયના ધબકારા ચેક કરાવવા જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
વાસોડિલેટર એ હૃદયના દર્દીઓ માટે એક અત્યંત મહત્વની શોધ છે. તે હૃદયને શક્તિ આપે છે અને તેને વધુ કામ કરતા બચાવે છે. યોગ્ય આહાર, કસરત અને ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવાયેલી વાસોડિલેટર દવાઓના સંયોજનથી હૃદય રોગ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી ગંભીર સ્થિતિને સફળતાપૂર્વક નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
