સાયટિકા: કારણો લક્ષણો અને ફિઝીયોથેરાપી સારવાર
⚡ સાયટિકા (Sciatica): કારણો, લક્ષણો અને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા અસરકારક સારવાર
સાયટિકા (Sciatica) એ કોઈ રોગ નથી, પરંતુ એક લક્ષણ છે જે દર્શાવે છે કે તમારી સાયટિક નર્વ (Sciatic Nerve) પર દબાણ આવી રહ્યું છે. સાયટિક નર્વ એ શરીરની સૌથી લાંબી અને જાડી નસ છે, જે કમરના નીચેના ભાગથી શરૂ થઈને નિતંબ (Hips) દ્વારા બંને પગની એડી સુધી જાય છે. જ્યારે આ નસમાં સોજો આવે અથવા તે દબાય, ત્યારે અસહ્ય પીડા થાય છે જેને આપણે ‘સાયટિકા’ કહીએ છીએ.
ઘણીવાર લોકો તેને સામાન્ય કમરનો દુખાવો સમજીને અવગણે છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે ફિઝિયોથેરાપી અને કાળજી ન લેવામાં આવે તો તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
1. સાયટિકા થવાના મુખ્ય કારણો (Causes)
સાયટિકા ત્યારે થાય છે જ્યારે સાયટિક નર્વ ક્યાંક દબાય છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- સ્લિપ ડિસ્ક (Herniated Disc): કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચેની ગાદી ખસી જવી અથવા ફાટી જવી એ સાયટિકાનું ૯૦% કિસ્સામાં મુખ્ય કારણ હોય છે.
- સ્પાઇનલ સ્ટેનોસિસ (Spinal Stenosis): વધતી ઉંમર સાથે કરોડરજ્જુની નળી સાંકડી થવી, જેના કારણે નસ પર દબાણ આવે છે.
- પીરીફોર્મિસ સિન્ડ્રોમ: નિતંબના સ્નાયુઓ (Piriformis Muscle) સખત થઈ જવાથી તેની નીચેથી પસાર થતી સાયટિક નસ દબાય છે.
- ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન શરીરનું વજન અને હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે નસ પર દબાણ આવી શકે છે.
- ખોટું પોશ્ચર અને બેઠાડુ જીવન: લાંબો સમય ખોટી રીતે બેસી રહેવાથી કે અચાનક ભારે વજન ઉપાડવાથી પણ આ સમસ્યા ઉદભવે છે.
2. સાયટિકાના મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)
સાયટિકાનો દુખાવો સામાન્ય કમરના દુખાવા કરતા અલગ હોય છે:
- દુખાવાનો ફેલાવો: દુખાવો કમરથી શરૂ થઈને થાપા વાટે આખા પગમાં નીચે સુધી જાય છે.
- ઝણઝણાટી કે ખાલી ચડવી: પગમાં કીડીઓ ચાલતી હોય તેવું લાગવું અથવા આખા પગમાં સુન્નતા (Numbness) આવવી.
- વીજળીના ઝટકા જેવો દુખાવો: અચાનક બેસતા કે ઉઠતા સમયે તીવ્ર કરંટ જેવો દુખાવો થવો.
- નબળાઈ: પગના પંજા કે ઘૂંટણમાં નબળાઈ અનુભવવી, જેથી ચાલવામાં મુશ્કેલી પડે.
- એક તરફી દુખાવો: મોટાભાગે સાયટિકા શરીરની કોઈ પણ એક બાજુના પગમાં જ જોવા મળે છે.
3. ફિઝિયોથેરાપી સારવાર (Physiotherapy Treatment)
સાયટિકા માટે ફિઝિયોથેરાપી એ સૌથી સુરક્ષિત અને અસરકારક રસ્તો છે. તેનાથી વગર ઓપરેશને નસ પરનું દબાણ દૂર કરી શકાય છે.
A. મેન્યુઅલ થેરાપી (Manual Therapy)
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હાથ વડે કરોડરજ્જુના મણકા અને સ્નાયુઓને રિલેક્સ કરે છે, જેથી નસ પરનું દબાણ ઓછું થાય છે.
B. અસરકારક કસરતો (Exercises)
- ની-ટુ-ચેસ્ટ (Knee to Chest): ચત્તા સુઈને એક ઘૂંટણને પકડીને છાતી તરફ ખેંચો. આનાથી કમરના નીચેના ભાગમાં ખેંચાણ અનુભવાશે અને રાહત મળશે.
- પીરીફોર્મિસ સ્ટ્રેચ: ખુરશી પર બેસીને અસરગ્રસ્ત પગને બીજા પગના ઘૂંટણ પર મૂકી આગળ તરફ ઝૂકો.
- નર્વ ગ્લાઈડિંગ (Nerve Gliding): આ ખાસ કસરતો છે જે દબાયેલી નસને તેના માર્ગમાં હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.
- કોબ્રા પોઝ (Bhujangasana): પેટના બળે સુઈને હાથ વડે શરીરને ઉપર ઉઠાવવું, જે ખસી ગયેલી ગાદીને તેની જગ્યાએ લાવવામાં મદદ કરે છે.
C. ઇલેક્ટ્રોથેરાપી (Modalities)
- TENS: મશીન દ્વારા હળવા ઇલેક્ટ્રિક પલ્સ આપીને દુખાવાના સિગ્નલને મગજ સુધી પહોંચતા રોકવામાં આવે છે.
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: અંદરના સ્નાયુઓમાં ગરમાવો આપી સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
4. નિવારણ માટેની ટિપ્સ (Prevention)
- ભારે વજન ન ઉપાડો: જો વજન ઉપાડવું પડે તો કમરથી વળવાને બદલે ઘૂંટણ વાળીને વજન ઉપાડો.
- બેસવાની રીત: લાંબો સમય બેસવાનું હોય તો કમરની પાછળ નાનું ઓશીકું (Lumbar Support) રાખો.
- નિયમિત ચાલવું: રોજ ૨૦-૩૦ મિનિટ ચાલવાથી કરોડરજ્જુ લવચીક રહે છે.
- નરમ ગાદલું ટાળો: બહુ નરમ ગાદલા પર સૂવાને બદલે મધ્યમ કઠણ ગાદલાનો ઉપયોગ કરો.
નિષ્કર્ષ
સાયટિકા એ પીડાદાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. મોટાભાગના દર્દીઓ ફિઝિયોથેરાપી અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા ૪ થી ૮ અઠવાડિયામાં સંપૂર્ણ સાજા થઈ જાય છે. જો તમને પગમાં નબળાઈ લાગે કે પેશાબ પર નિયંત્રણ ન રહે, તો તુરંત નિષ્ણાતની સલાહ લો.
