પ્લાન્ટાર ફેસિયા
🦶 પ્લાન્ટાર ફેસિયાઈટીસ (Plantar Fasciitis): પગના તળિયા અને પેનીના દુખાવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ
ઘણીવાર સવારે પથારીમાંથી ઉઠતી વખતે જ્યારે તમે જમીન પર પહેલો ડગલો મૂકો છો, ત્યારે પેનીમાં તીક્ષ્ણ દુખાવો અનુભવાય છે? જો હા, તો તમે પ્લાન્ટાર ફેસિયાઈટીસ થી પીડાતા હોઈ શકો છો. આ એક એવી સ્થિતિ છે જે લાખો લોકોને અસર કરે છે, પરંતુ યોગ્ય સમજણ અને કાળજીથી તેને ઘરે જ મટાડી શકાય છે.
આ લેખમાં આપણે પ્લાન્ટાર ફેસિયા શું છે, તેમાં સોજો કેમ આવે છે અને તેની ફિઝિયોથેરાપી સારવાર વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
1. પ્લાન્ટાર ફેસિયા એટલે શું? (What is Plantar Fascia?)
પ્લાન્ટાર ફેસિયા એ એક જાડી, લાંબી અને પટ્ટી જેવી પેશી (Tissue) છે જે તમારી પેનીના હાડકાને પગની આંગળીઓ સાથે જોડે છે. તે તમારા પગની કમાન (Arch) ને સપોર્ટ આપે છે અને ચાલતી વખતે કે દોડતી વખતે પગો પર આવતા આંચકાઓને શોષી લેવાનું કામ કરે છે (Shock Absorber).
જ્યારે આ પેશી પર વધુ પડતું દબાણ આવે છે, ત્યારે તેમાં નાના-નાના ઘા (Micro-tears) પડે છે, જેનાથી ત્યાં સોજો અને દુખાવો થાય છે. આ સ્થિતિને પ્લાન્ટાર ફેસિયાઈટીસ કહેવામાં આવે છે.
2. પ્લાન્ટાર ફેસિયાઈટીસ થવાના મુખ્ય કારણો
આ સમસ્યા પાછળ ઘણા પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
- ઉંમર: આ સમસ્યા ૪૦ થી ૬૦ વર્ષની વયના લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધારાનું વજન પ્લાન્ટાર ફેસિયા પર સતત દબાણ વધારે છે.
- પગનો આકાર: જે લોકોના પગના તળિયા એકદમ સપાટ (Flat Feet) હોય અથવા જેમની આર્ચ ખૂબ ઊંચી હોય.
- લાંબો સમય ઊભા રહેવું: ફેક્ટરી વર્કર્સ, ટીચર્સ કે વેઈટર્સ જેમને કલાકો સુધી સખત સપાટી પર ઊભા રહેવું પડે છે.
- ખોટા પગરખાં: પાતળા તળિયાવાળા અથવા આર્ચ સપોર્ટ વગરના ચપ્પલ પહેરવા.
- એથ્લેટિક પ્રવૃત્તિ: લાંબા અંતરનું દોડવું અથવા બેલે ડાન્સ જેવી પ્રવૃત્તિઓ જેમાં પેની પર વધુ ભાર આવે.
3. મુખ્ય લક્ષણો
- સવારનો દુખાવો: સવારે ઉઠીને પહેલા ૫-૧૦ ડગલાં ચાલતી વખતે થતો અસહ્ય દુખાવો.
- આરામ પછીનો દુખાવો: લાંબો સમય બેસી રહ્યા પછી ઊભા થતી વખતે પીડા થવી.
- દાદર ચડતી વખતે: સીડી ચડતી વખતે પેનીમાં વધુ દુખાવો થવો.
- ચાલ્યા પછી: કસરત કે ચાલતી વખતે દુખાવો ઓછો લાગે, પણ કસરત પૂરી થયા પછી તે વધી જાય.
4. ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલું સારવાર (Treatment)
પ્લાન્ટાર ફેસિયાઈટીસ મટાડવા માટે ૯૦% કિસ્સામાં ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી. નીચેની પદ્ધતિઓ ખૂબ જ અસરકારક છે:
A. આઈસ મસાજ (Ice Massage)
એક પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં પાણી ભરી તેને ફ્રીઝરમાં જમાવી દો. ત્યારબાદ આ ઠંડી બોટલને પગના તળિયા નીચે રાખીને ૧૦-૧૫ મિનિટ સુધી આગળ-પાછળ રોલ કરો. આનાથી સોજો અને દુખાવો બંને ઘટશે.
B. અસરકારક સ્ટ્રેચિંગ કસરતો
- ટોવેલ સ્ટ્રેચ: બેઠા બેઠા પગ લાંબો કરો, એક રૂમાલને પંજામાં ફસાવી તમારી તરફ ખેંચો અને ૩૦ સેકન્ડ રોકાઈ જાઓ.
- કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch): દીવાલ તરફ મોઢું રાખી ઊભા રહો અને જે પગમાં દુખાવો છે તેને પાછળ રાખી નસો ખેંચાય તે રીતે દીવાલને ધક્કો મારો.
- પ્લાન્ટાર ફેસિયા સ્ટ્રેચ: જે પગમાં દુખાવો છે તેને બીજા પગના ઘૂંટણ પર મૂકો અને પંજાને પાછળની તરફ ખેંચો જ્યાં સુધી તળિયામાં ખેંચાણ ન અનુભવાય.
C. ટેપિંગ અને નાઈટ સ્પ્લિન્ટ્સ
કેટલાક દર્દીઓને રાત્રે પહેરવાના ખાસ બૂટ (Night Splints) આપવામાં આવે છે જે ઊંઘતી વખતે પણ ફેસિયાને ખેંચાયેલી અવસ્થામાં રાખે છે, જેથી સવારનો દુખાવો થતો નથી.
5. નિવારણ માટેની ટિપ્સ (Prevention)
- યોગ્ય પગરખાં: હંમેશા નરમ તળિયાવાળા અને સારી આર્ચ સપોર્ટ ધરાવતા શૂઝ પહેરો. ઘસાઈ ગયેલા પગરખાં તરત બદલો.
- વજન ઘટાડો: સ્વસ્થ વજન જાળવવાથી પગ પરનું દબાણ ઘટે છે.
- સખત જમીન ટાળો: ઉઘાડા પગે સખત ટાઇલ્સ કે પથ્થર પર ચાલવાનું ટાળો. ઘરમાં પણ નરમ ચપ્પલ પહેરો.
- યોગ્ય કસરત: જો તમે દોડતા હોવ, તો સાથે-સાથે સ્વિમિંગ કે સાયકલિંગ જેવી ઓછી અસરકારક (Low-impact) કસરતો પણ કરો.
નિષ્કર્ષ
પ્લાન્ટાર ફેસિયાઈટીસ એ ધીમે ધીમે મટતી બીમારી છે. તેને સાજા થવા માટે થોડો સમય અને નિયમિત કસરતની જરૂર હોય છે. જો તમે શરૂઆતના તબક્કે જ સાવચેતી રાખશો, તો તમે ગંભીર પીડા અને લાંબી સારવારથી બચી શકશો. તમારા પગોની કાળજી લો, કારણ કે તે આખા શરીરનો બોજ ઉપાડે છે!
