હાર્ટ એટેક દરમિયાન કયો હાથ દુખે છે?
🚨 હાર્ટ એટેક દરમિયાન કયો હાથ દુખે છે? લક્ષણો અને બચાવની સંપૂર્ણ માહિતી
જ્યારે પણ હાર્ટ એટેકની વાત આવે છે, ત્યારે લોકોના મનમાં સૌથી પહેલો વિચાર ‘ડાબા હાથમાં થતો દુખાવો’ આવે છે. પરંતુ શું ખરેખર હાર્ટ એટેક વખતે માત્ર ડાબો હાથ જ દુખે છે? તબીબી વિજ્ઞાન શું કહે છે? આ લેખમાં આપણે હાર્ટ એટેક દરમિયાન થતા દુખાવાના પ્રકારો, કયા હાથમાં તેની અસર વધુ થાય છે અને કટોકટીના સમયે શું કરવું જોઈએ તેની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
૧. હાર્ટ એટેક દરમિયાન કયો હાથ દુખે છે?
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, હાર્ટ એટેકનો દુખાવો ડાબા હાથ (Left Arm) માં અનુભવાય છે. જોકે, આ એક માત્ર સત્ય નથી.
તબીબી સંશોધનો મુજબ:
- ડાબો હાથ: હૃદયની નસોમાં જ્યારે બ્લોકેજ આવે છે, ત્યારે દુખાવો છાતીના ડાબા ભાગથી શરૂ થઈને ડાબા ખભા અને ત્યાંથી આખા ડાબા હાથમાં ફેલાય છે.
- જમણો હાથ: તે આશ્ચર્યજનક લાગી શકે છે, પરંતુ હાર્ટ એટેક દરમિયાન જમણા હાથ (Right Arm) માં પણ દુખાવો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં અને ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં આવો દુખાવો જોવા મળે છે.
- બંને હાથ: કેટલીકવાર દુખાવો બંને હાથમાં એકસાથે પણ ફેલાઈ શકે છે.
૨. હાથમાં દુખાવો કેમ થાય છે? (Referred Pain)
તમને પ્રશ્ન થશે કે હૃદય તો છાતીમાં છે, તો હાથ કેમ દુખે છે? આને ‘રેફર્ડ પેઇન’ (Referred Pain) કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે હૃદયને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી, ત્યારે તે મગજને પીડાના સંકેતો મોકલે છે. હૃદય અને હાથ બંનેમાંથી મગજ તરફ જતી ચેતાઓ (Nerves) કરોડરજ્જુના એક જ ભાગમાં મળે છે. આથી મગજ ગૂંચવાઈ જાય છે અને તેને એવું લાગે છે કે પીડા હાથમાંથી આવી રહી છે.
૩. હાર્ટ એટેક અને સ્નાયુના દુખાવા વચ્ચેનો તફાવત
બધા જ હાથના દુખાવા હાર્ટ એટેક હોતા નથી. તફાવત કેવી રીતે સમજવો?
| લક્ષણ | હાર્ટ એટેકનો દુખાવો | સામાન્ય સ્નાયુનો દુખાવો |
| દુખાવાની શરૂઆત | અચાનક અથવા છાતીના દબાણ સાથે. | ઈજા પછી અથવા હલનચલન કરવાથી. |
| સ્થાન | અંદરના ભાગે, જે હાથમાં ફેલાય છે. | ચોક્કસ સ્નાયુ કે સાંધા પર. |
| દબાવવાથી અસર | હાથ દબાવવાથી દુખાવો વધતો નથી. | જે તે ભાગ દબાવવાથી દુખાવો વધે છે. |
| અન્ય લક્ષણો | પરસેવો, ગભરામણ અને શ્વાસ ચડવો. | માત્ર સ્થાનિક દુખાવો. |
૪. હાર્ટ એટેકના અન્ય ગંભીર લક્ષણો
જો હાથના દુખાવાની સાથે નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તે ચોક્કસપણે હાર્ટ એટેકની નિશાની હોઈ શકે છે:
- છાતીમાં ભારેપણું: છાતી પર કોઈએ ભારે પથ્થર મૂક્યો હોય કે કોઈ તેને નિચોવતું હોય તેવું દબાણ.
- જડબા અને પીઠનો દુખાવો: દુખાવો દાઢીના નીચેના ભાગમાં અથવા પીઠના પાછળના ભાગે ફેલાવો.
- ઠંડો પરસેવો: પંખો કે એસી ચાલુ હોવા છતાં અચાનક પુષ્કળ પરસેવો થવો.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: બેઠા હોવા છતાં પણ હાંફ ચડવી.
- ઉબકા અને ઉલ્ટી: એસિડિટી જેવું લાગવું પણ હકીકતમાં તે હાર્ટ એટેક હોઈ શકે (ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં).
૫. કટોકટીના સમયે શું કરવું? (Emergency Action Plan)
જો તમને અથવા તમારી આસપાસ કોઈને આવા લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર નીચેના પગલાં ભરો:
- એમ્બ્યુલન્સ બોલાવો: તરત જ ૧૦૮ પર ફોન કરો. જાતે ગાડી ચલાવીને હોસ્પિટલ જવાનો પ્રયત્ન ન કરો.
- એસ્પિરિન (Aspirin): જો દર્દીને એસ્પિરિનથી એલર્જી ન હોય, તો ૩૦૦ મિલિગ્રામની એક ગોળી ચાવી જવી જોઈએ. તે લોહીને પાતળું કરીને બ્લોકેજની અસર ઘટાડી શકે છે.
- શાંત રહો: દર્દીને આરામદાયક સ્થિતિમાં બેસાડો અને તેમને ઊંડા શ્વાસ લેવા કહો. વધુ હલનચલન ન કરવા દો.
- CPR: જો દર્દી બેભાન થઈ જાય અને શ્વાસ બંધ થઈ જાય, તો તરત જ ‘કાર્ડિયો પલ્મોનરી રિસસીટેશન’ (CPR) શરૂ કરો.
૬. નિવારણના ઉપાયો (Prevention)
હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે આજથી જ જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરો:
- તણાવ મુક્ત રહો: વધુ પડતો સ્ટ્રેસ હૃદયની નળીઓને નુકસાન કરે છે.
- કસરત: દરરોજ ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવાની આદત પાડો.
- આહાર: તેલ, મીઠું અને ખાંડનું પ્રમાણ ઘટાડો. ફળો અને લીલા શાકભાજી વધારો.
- નિયમિત ચેકઅપ: ૩૦ વર્ષની ઉંમર પછી દર વર્ષે બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ કરાવો.
નિષ્કર્ષ
હાર્ટ એટેક દરમિયાન ડાબા હાથમાં દુખાવો થવો એ સામાન્ય સંકેત છે, પરંતુ જમણા હાથ કે બંને હાથના દુખાવાને પણ અવગણવો જોઈએ નહીં. સમયસરની ઓળખ અને સારવાર જ જીવ બચાવી શકે છે. જો તમને શંકા હોય, તો હંમેશા ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.
