ખભાના સ્નાયુઓમાં દુખાવો કેમ થાય છે?
🦴 ખભાના સ્નાયુઓમાં દુખાવો કેમ થાય છે? કારણો અને રાહત મેળવવાના ઉપાયો
ખભાનો સાંધો એ માનવ શરીરનો સૌથી જટિલ અને ગતિશીલ સાંધો છે. તે આપણને હાથને ચારે બાજુ ફેરવવાની આઝાદી આપે છે. પરંતુ, આ જ લવચીકતાને કારણે ખભાના સ્નાયુઓ પર ઈજા અને ઘસારાનું જોખમ પણ સૌથી વધુ રહે છે. જ્યારે ખભાના સ્નાયુઓમાં દુખાવો થાય છે, ત્યારે માત્ર હાથ ઉંચકવો જ નહીં, પણ રોજિંદા કામ જેવા કે કપડાં પહેરવા કે વાળ ઓળવા પણ મુશ્કેલ બની જાય છે.
આ લેખમાં આપણે ખભાના સ્નાયુઓમાં દુખાવો થવાના મુખ્ય કારણો, તેના લક્ષણો અને તેના નિવારણ વિશે વિગતવાર જાણીશું.
૧. ખભાના સ્નાયુઓમાં દુખાવો થવાના મુખ્ય કારણો (Common Causes)
ખભાનો દુખાવો સ્નાયુઓ, ટેન્ડન (સ્નાયુને હાડકા સાથે જોડતી પેશી) કે લિગામેન્ટમાં ખામીને કારણે હોઈ શકે છે.
A. રોટેટર કફમાં ઈજા (Rotator Cuff Injury)
રોટેટર કફ એ સ્નાયુઓ અને ટેન્ડનનો સમૂહ છે જે ખભાના હાડકાને તેના સોકેટમાં પકડી રાખે છે.
- કારણ: સતત હાથ ઉંચો રાખીને કામ કરવું, વજનદાર વસ્તુઓ ઉંચકવી અથવા રમત-ગમત દરમિયાન લાગતી ઈજા.
- અસર: રાત્રે સૂતી વખતે અને હાથને માથાથી ઉપર લઈ જતી વખતે તીવ્ર દુખાવો થાય છે.
B. ટેન્ડિનાઇટિસ (Tendonitis)
સ્નાયુઓને હાડકા સાથે જોડતા ટેન્ડનમાં જ્યારે સોજો આવે છે, ત્યારે તેને ટેન્ડિનાઇટિસ કહેવાય છે.
- કારણ: વારંવાર એક જ પ્રકારનું હલનચલન કરવું (દા.ત. ટેનિસ રમવું કે દીવાલ પર પેઇન્ટિંગ કરવું).
C. સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (Muscle Strain)
અચાનક કોઈ ભારે વજન ઉંચકવાથી અથવા અચાનક ઝટકો લાગવાથી ખભાના સ્નાયુના તંતુઓ ખેંચાઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે.
D. ખોટું પોશ્ચર (Poor Posture)
આજના ડિજિટલ યુગમાં આ સૌથી મોટું કારણ છે.
- કારણ: સતત કલાકો સુધી લેપટોપ કે મોબાઈલ સામે ઝૂકીને બેસવાથી ખભાના સ્નાયુઓ પર બિનજરૂરી દબાણ આવે છે, જેને ‘ટેક નેક’ અથવા ‘રાઉન્ડેડ શોલ્ડર્સ’ કહેવામાં આવે છે.
E. ગરદન સંબંધિત સમસ્યાઓ (Referred Pain)
ઘણીવાર દુખાવો ખભાના સ્નાયુઓનો નથી હોતો, પણ ગરદનના મણકા (Cervical Spine) માં નસ દબાવાને કારણે તે ખભામાં અનુભવાય છે.
૨. મુખ્ય લક્ષણો જેની અવગણના ન કરવી જોઈએ
- હાથને પાછળની તરફ લઈ જવામાં તકલીફ પડવી.
- ખભાના ભાગે લાલાશ કે સોજો દેખાવો.
- ખભો હલાવતી વખતે ‘કટ-કટ’ જેવો અવાજ આવવો.
- રાત્રે જે ખભામાં દુખાવો હોય તે પડખે સૂઈ ન શકવું.
- હાથમાં નબળાઈ અનુભવવી, જાણે હાથમાં તાકાત જ ન હોય.
૩. નિદાન કેવી રીતે થાય છે?
જો દુખાવો ૧ અઠવાડિયાથી વધુ રહે, તો ડૉક્ટર નીચેની તપાસ કરી શકે છે:
- શારીરિક તપાસ: હાથને જુદી જુદી દિશામાં ફેરવીને રેન્જ ઓફ મોશન ચેક કરવી.
- X-Ray: હાડકામાં કોઈ ફ્રેક્ચર કે આર્થરાઈટિસ જાણવા માટે.
- MRI અથવા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: સ્નાયુઓ કે ટેન્ડનમાં કોઈ કાપો (Tear) છે કે નહીં તે જોવા માટે.
૪. સારવાર અને રાહત મેળવવાના ઉપાયો
A. ઘરેલું ઉપાય (RICE પદ્ધતિ)
- Rest (આરામ): દુખાવો વધે તેવી પ્રવૃત્તિઓ થોડા દિવસો માટે બંધ કરો.
- Ice (બરફ): સોજો ઘટાડવા માટે દિવસમાં ૩ વાર ૧૫ મિનિટ બરફનો શેક કરો.
- Compression: જરૂર જણાય તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ શોલ્ડર સપોર્ટ પહેરો.
B. ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy)
ખભાના સ્નાયુઓના દુખાવામાં ફિઝિયોથેરાપી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેમાં સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાની કસરતો, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી અને લેસર થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.
C. આહારમાં સુધારો
સ્નાયુઓના રીપેરિંગ માટે પ્રોટીન અને વિટામિન D યુક્ત ખોરાક લેવો જોઈએ. હળદરવાળું દૂધ પીવાથી સોજામાં કુદરતી રીતે રાહત મળે છે.
૫. ઇજાથી બચવા માટેની સાવચેતીઓ
- બ્રેક લો: જો તમારું કામ સતત કોમ્પ્યુટર પર હોય, તો દર ૪૫ મિનિટે ખભાને સ્ટ્રેચ કરો.
- ભારે વજન: વસ્તુઓ ઉંચકતી વખતે માત્ર ખભાનો નહીં, પણ પગના સ્નાયુઓનો પણ ઉપયોગ કરો (ઢીંચણથી વળીને વજન ઉંચકો).
- વોર્મ-અપ: કોઈપણ વ્યાયામ કે રમત રમતા પહેલા ખભાના સ્નાયુઓને વોર્મ-અપ ચોક્કસ કરો.
નિષ્કર્ષ
ખભાના સ્નાયુઓનો દુખાવો શરૂઆતમાં સામાન્ય લાગે છે, પણ જો તેની કાળજી ન લેવામાં આવે તો તે ‘ફ્રોઝન શોલ્ડર’ જેવી ગંભીર સ્થિતિમાં ફેરવાઈ શકે છે. સાચું પોશ્ચર અને નિયમિત હળવી કસરતો ખભાને સ્વસ્થ રાખવાની ચાવી છે.
