ડિપ્રેશન અને ચિંતા (Anxiety) માં યોગની ભૂમિકા.
🧘 ડિપ્રેશન અને ચિંતા (Anxiety) માં યોગની ભૂમિકા: માનસિક શાંતિનો પ્રાકૃતિક માર્ગ
આજના સમયમાં હરીફાઈ, અસ્થિરતા અને વધતા જતા માનસિક દબાણને કારણે ડિપ્રેશન (હતાશા) અને ચિંતા (Anxiety) વૈશ્વિક સમસ્યાઓ બની ગઈ છે. જ્યારે દવાઓ અને કાઉન્સેલિંગ મહત્વના છે, ત્યારે યોગ (Yoga) એક એવો સર્વગ્રાહી અભિગમ પૂરો પાડે છે જે મન, શરીર અને શ્વાસને જોડીને આ સમસ્યાઓને જડમૂળથી દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
વિજ્ઞાન હવે સ્વીકારે છે કે યોગ એ માત્ર શારીરિક કસરત નથી, પરંતુ તે એક શક્તિશાળી ‘ન્યુરોલોજીકલ ટૂલ’ છે જે મગજની રસાયણશાસ્ત્રને બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
૧. યોગ કેવી રીતે માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરે છે? (વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ)
જ્યારે વ્યક્તિ ડિપ્રેશન કે ચિંતામાં હોય છે, ત્યારે તેનું શરીર સતત ‘સ્ટ્રેસ મોડ’ માં રહે છે. યોગ નીચેની રીતે મદદ કરે છે:
- GABA સ્તરમાં વધારો: સંશોધનો દર્શાવે છે કે યોગ કરવાથી મગજમાં GABA (Gamma-aminobutyric acid) નામના કેમિકલનું સ્તર વધે છે, જે ચિંતાને શાંત કરવામાં મદદ કરે છે.
- કોર્ટિસોલ ઘટાડો: યોગ સ્ટ્રેસ હોર્મોન ‘કોર્ટિસોલ’ ને ઘટાડે છે, જેનાથી મન હળવું થાય છે.
- વેગસ નર્વ (Vagus Nerve) ને સક્રિય કરવું: યોગના શ્વાસ લેવાની પદ્ધતિ વેગસ નર્વને ઉત્તેજિત કરે છે, જે શરીરને ત્વરિત શાંતિનો અનુભવ કરાવે છે.
૨. ચિંતા (Anxiety) દૂર કરવા માટેના પ્રભાવી આસનો
ચિંતામાં મન ભવિષ્યના ડરમાં રહે છે. નીચેના આસનો મનને ‘વર્તમાન’ માં લાવવામાં મદદ કરે છે:
- બાલાસન (Child’s Pose): આ આસન ગર્ભ જેવી સુરક્ષાનો અનુભવ કરાવે છે, જે માનસિક અસલામતી દૂર કરે છે.
- અધોમુખ શ્વાનાસન (Downward Facing Dog): આમાં માથું હૃદયથી નીચે રહે છે, જે મગજમાં રક્ત પ્રવાહ વધારે છે અને ચિંતિત વિચારોને શાંત કરે છે.
- સેતુબંધાસન (Bridge Pose): આ છાતીને ખોલે છે અને ઊંડા શ્વાસ લેવામાં મદદ કરે છે, જે ગભરામણ (Panic) ને ઓછી કરે છે.
૩. ડિપ્રેશન (Depression) માંથી બહાર આવવા માટેના આસનો
ડિપ્રેશનમાં વ્યક્તિ ઉર્જાનો અભાવ અનુભવે છે. ‘હાર્ટ ઓપનિંગ’ આસનો આમાં ખૂબ જ અસરકારક છે:
- ભુજંગાસન (Cobra Pose): આ આસન આત્મવિશ્વાસ વધારે છે અને નકારાત્મકતાને દૂર કરે છે.
- ઉષ્ટ્રાસન (Camel Pose): છાતી અને હૃદયના ભાગને ખેંચાણ આપતા આસનો દબાયેલી લાગણીઓને મુક્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
- વૃક્ષાસન (Tree Pose): એકાગ્રતા વધારીને મનને હતાશાના વિચારોમાંથી બહાર લાવે છે.
૪. પ્રાણાયામ અને ધ્યાન: માનસિક ઉપચારના બે સ્તંભ
શ્વાસ એ મન પર નિયંત્રણ મેળવવાનો સૌથી ટૂંકો રસ્તો છે:
- અનુલોમ-વિલોમ: તે નાડીઓને શુદ્ધ કરે છે અને મગજના બંને ભાગોને સંતુલિત કરે છે.
- ભ્રામરી પ્રાણાયામ: આ પ્રાણાયામથી ઉત્પન્ન થતું કંપન મગજ માટે ‘નેચરલ ટ્રanquilizer’ (શાંતિ આપનાર) જેવું કામ કરે છે.
- યોગ નિદ્રા: આ એક ગહન આરામની પદ્ધતિ છે જે સબકોન્શિયસ માઇન્ડમાં રહેલા તણાવને દૂર કરે છે.
૫. કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?
- નિયમિતતા: અઠવાડિયામાં એકવાર યોગ કરવા કરતા રોજ ૧૫ મિનિટ યોગ કરવો વધુ ફાયદાકારક છે.
- દબાણ ન કરો: યોગમાં સ્પર્ધા ન કરો. તમારા શરીરની મર્યાદાને સમજો.
- માર્ગદર્શન: જો સમસ્યા ગંભીર હોય, તો શરૂઆતમાં નિષ્ણાત યોગ શિક્ષકની સલાહ લો.
નિષ્કર્ષ
યોગ આપણને શીખવે છે કે આપણે આપણા વિચારો નથી, પણ તે વિચારોના દ્રષ્ટા છીએ. ડિપ્રેશન અને ચિંતા એ વાદળ જેવા છે, અને યોગ તમને તે ‘આકાશ’ હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે જે હંમેશા સ્થિર અને શાંત છે. નિયમિત યોગાભ્યાસથી તમે આંતરિક સુખ અને સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરી શકો છો.
