શું તમારા બાળકની ચાલવાની રીત (Gait) સાચી છે?
શું તમારા બાળકની ચાલવાની રીત (Gait) સાચી છે? જાણો ક્યારે ચિંતા કરવી અને ક્યારે નહીં.
બાળક જ્યારે પહેલું ડગલું ભરે છે, ત્યારે તે દરેક માતા-પિતા માટે ગર્વ અને ખુશીની ક્ષણ હોય છે. પરંતુ જેમ જેમ બાળક મોટું થાય, તેમ તેમ તેની ચાલવાની ઢબમાં આવતા બદલાવ વાલીઓમાં પ્રશ્નો અને ક્યારેક ડર પણ પેદા કરે છે. શું તેના પગ વાંકા છે? શું તે પંજા પર ચાલે છે? શું આ સામાન્ય છે?
આ લેખમાં આપણે બાળકોની ચાલવાની રીત, સામાન્ય બદલાવો અને કયા સંજોગોમાં ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે તે વિશે વિગતવાર જાણીશું.
૧. બાળપણમાં ચાલવાની પ્રક્રિયાનો વિકાસ
બાળકો જન્મથી જ ચાલતા શીખતા નથી. તે એક ક્રમિક પ્રક્રિયા છે:
- ૯ થી ૧૨ મહિના: મોટાભાગના બાળકો પકડીને ઊભા રહેતા શીખે છે.
- ૧૨ થી ૧૫ મહિના: સ્વતંત્ર રીતે ચાલવાની શરૂઆત થાય છે.
- ૨ થી ૩ વર્ષ: તેમની ચાલમાં સ્થિરતા આવે છે અને સંતુલન સુધરે છે.
શરૂઆતમાં બાળકો પગ પહોળા રાખીને અને હાથ હવામાં ફેલાવીને ચાલે છે જેથી તેઓ સંતુલન જાળવી શકે. આ તબક્કે તેમની ચાલ થોડી અજીબ લાગવી સ્વાભાવિક છે.
૨. બાળકોમાં જોવા મળતી સામાન્ય ‘ગેટ’ (Gait) પેટર્ન
ઘણીવાર બાળકોની ચાલમાં અમુક ચોક્કસ લાક્ષણિકતાઓ જોવા મળે છે જે મોટાભાગે વય સાથે આપમેળે ઠીક થઈ જાય છે:
A. પંજા પર ચાલવું (Toe Walking)
ઘણા બાળકો શરૂઆતમાં પંજા પર ચાલે છે. જો બાળક ક્યારેક ક્યારેક સપાટ પગે પણ ચાલતું હોય, તો તે સામાન્ય છે. પરંતુ જો ૨-૩ વર્ષ પછી પણ બાળક સતત પંજા પર જ ચાલતું હોય, તો તે સ્નાયુઓની જકડન (Tightness) અથવા અન્ય ન્યુરોલોજીકલ કારણો હોઈ શકે છે.
B. અંદરની તરફ વળેલા પંજા (In-toeing)
આમાં ચાલતી વખતે બાળકના પંજા સીધા રહેવાને બદલે એકબીજાની સામે અથવા અંદરની તરફ વળેલા દેખાય છે. તેને સામાન્ય ભાષામાં ‘Pigeon-toed’ કહેવાય છે. આ મોટે ભાગે જાંઘના હાડકા અથવા નળાના હાડકાના સામાન્ય વળાંકને કારણે હોય છે અને ૮ થી ૯ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં આપમેળે સુધરી જાય છે.
C. બહારની તરફ વળેલા પંજા (Out-toeing)
આ ઇન-ટોઇંગ કરતા ઓછું જોવા મળે છે. આમાં બાળકના પંજા બહારની તરફ હોય છે (ચાર્લી ચેપ્લિન જેવી ચાલ). જો આનાથી બાળકને ચાલવામાં કે દોડવામાં તકલીફ ન પડતી હોય, તો સામાન્ય રીતે ચિંતાની જરૂર હોતી નથી.
D. ધનુષ જેવા વાંકા પગ (Bowlegs – Genu Varum)
નાના બાળકોમાં (૧૮ મહિના સુધી) પગ વચ્ચે ખાલી જગ્યા દેખાવી અને ઘૂંટણ બહારની તરફ હોવા સામાન્ય છે. ગર્ભાશયમાં જગ્યાના અભાવે પગ આવા હોય છે, જે બાળક ચાલવાનું શરૂ કરે તેમ સીધા થવા લાગે છે.
૩. ક્યારે ચિંતા કરવી? (Warning Signs)
જોકે મોટાભાગની સમસ્યાઓ સમય જતાં ઠીક થઈ જાય છે, પરંતુ નીચેના લક્ષણો દેખાય તો નિષ્ણાત (Pediatric Orthopedic) ની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે:
- લંગડાઈને ચાલવું (Limping): જો બાળક અચાનક લંગડાવા માંડે અથવા ચાલતી વખતે દુખાવો થતો હોય.
- અસંતુલન: જો બાળક વારંવાર પડી જતું હોય અથવા તેનું સંતુલન ખૂબ જ કાચું હોય.
- એકતરફી સમસ્યા: જો માત્ર એક જ પગમાં વળાંક હોય અથવા એક જ પગમાં તકલીફ જણાતી હોય.
- વધતો જતો વળાંક: જો ઉંમર વધવાની સાથે પગનો વળાંક ઘટવાને બદલે વધતો જતો હોય.
- શારીરિક વિકાસમાં વિલંબ: જો બાળક ૧૮ મહિના પછી પણ ચાલવાનું શરૂ ન કરે.
- દુખાવો અને સોજો: ચાલ્યા પછી પગમાં સતત દુખાવો રહેવો અથવા સોજો આવવો.
૪. તપાસ અને નિદાન
જ્યારે તમે ડોક્ટર પાસે જાઓ છો, ત્યારે તેઓ નીચે મુજબ તપાસ કરી શકે છે:
- Gait Analysis: બાળકને ચલાવીને તેની ચાલની પેટર્ન જોવી.
- સ્નાયુઓની તપાસ: પગના સ્નાયુઓ કેટલા લવચીક છે તેની તપાસ.
- X-ray અથવા Imaging: જો હાડકામાં ગંભીર ખામી કે ‘રિટ્કેટ્સ’ (વિટામિન D ની ઉણપ) જેવી શંકા હોય.
૫. સારવારના વિકલ્પો
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં કોઈ સર્જરી કે ભારે દવાઓની જરૂર પડતી નથી. સામાન્ય સારવારમાં શામેલ છે:
- ફિઝિયોથેરાપી: સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા અને લવચીકતા વધારવા માટેની કસરતો.
- યોગ્ય ફૂટવેર: સારા ટેકાવાળા પગરખાં.
- Observation: ‘રાહ જુઓ અને જુઓ’ ની નીતિ, કારણ કે પ્રકૃતિ પોતે જ હાડકાંને સીધા કરવાનું કામ કરે છે.
- વિટામિન સપ્લીમેન્ટ્સ: જો હાડકાની નબળાઈ હોય તો વિટામિન D અને કેલ્શિયમ.
૬. વાલીઓ માટે ખાસ ટિપ્સ
- બાળકને પ્રોત્સાહન આપો: બાળકને ખુલ્લા પગે (ઘરની અંદર) ચાલવા દો. તેનાથી પંજાના સ્નાયુઓ અને સંતુલન સુધરે છે.
- યોગ્ય પગરખાં: બાળક માટે ખૂબ ચુસ્ત કે ખૂબ ઢીલા પગરખાં ન ખરીદો. શૂઝ ફ્લેક્સિબલ હોવા જોઈએ.
- વોકરનો ઉપયોગ ટાળો: નિષ્ણાતો માને છે કે ‘બેબી વોકર’ બાળકની કુદરતી ચાલવાની રીતમાં વિક્ષેપ પાડી શકે છે અને તેનાથી અકસ્માતનો ભય પણ રહે છે.
- સરખામણી ન કરો: દરેક બાળકની વિકાસની ગતિ અલગ હોય છે. બીજાના બાળકની સરખામણીમાં તમારા બાળકની ચાલને ન મૂલવો.
નિષ્કર્ષ
બાળકની ચાલવાની રીત એ તેના શારીરિક વિકાસનું એક પ્રતિબિંબ છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં થોડી અસમાનતા સામાન્ય છે. પરંતુ જો તમને લાગે કે બાળકની ચાલ તેને રોજિંદી પ્રવૃત્તિમાં નડી રહી છે, તો તુરંત સલાહ લેવી હિતાવહ છે. વહેલું નિદાન એ ભવિષ્યની મોટી સમસ્યાઓનો શ્રેષ્ઠ ઉકેલ છે.
