સ્પાયરોમીટર વાપરવાની સાચી રીત: 3 બોલ ઉડાડવા પૂરતું નથી, શ્વાસ રોકવો પણ મહત્વનો છે.
ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવા અને શસ્ત્રક્રિયા (Surgery) પછી રિકવરી ઝડપી બનાવવા માટે ડોક્ટરો ઘણીવાર સ્પાયરોમીટર (Incentive Spirometer) વાપરવાની સલાહ આપે છે. સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે સ્પાયરોમીટરમાં રહેલા ત્રણ બોલને ઉપર ઉડાડવા એ જ આ કસરતનો મુખ્ય હેતુ છે. પરંતુ, વાસ્તવમાં આ એક મોટી ભૂલ છે. માત્ર બોલ ઉડાડવા પૂરતું નથી; ફેફસાંના ઉંડા ભાગોને ખોલવા માટે ‘શ્વાસ રોકવો’ (Breath Hold) એ સૌથી મહત્વનું પગલું છે.
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે સ્પાયરોમીટર વાપરવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અને તેમાં થતી સામાન્ય ભૂલો વિશે વિગતવાર જાણીશું.
૧. સ્પાયરોમીટર શું છે અને તે કેમ જરૂરી છે?
સ્પાયરોમીટર એ એક નાનું પ્લાસ્ટિકનું ઉપકરણ છે જેમાં ત્રણ ચેમ્બર હોય છે અને દરેક ચેમ્બરમાં એક બોલ હોય છે. જ્યારે તમે શ્વાસ અંદર ખેંચો છો, ત્યારે આ બોલ ઉપર તરફ જાય છે.
- ફેફસાંનું વિસ્તરણ: લાંબો સમય પથારીવશ રહેવાથી કે ઓપરેશન પછી ફેફસાંના નીચેના ભાગો (Alveoli) સંકોચાઈ જાય છે. સ્પાયરોમીટર તેને ફરીથી ખોલવામાં મદદ કરે છે.
Shutterstock Explore
- કફનો નિકાલ: તે ફેફસાંમાં હવા ભરીને જમા થયેલા કફને ઢીલો કરવામાં મદદ કરે છે.
- ચેપથી બચાવ: ફેફસાં પૂરેપૂરા સાફ રહેવાથી ન્યુમોનિયા જેવી ગૂંચવણો અટકે છે.
૨. સ્પાયરોમીટર વાપરવાની સાચી રીત (Step-by-Step)
ઘણા લોકો સ્પાયરોમીટરમાં ફૂંક મારે છે, જે ખોટું છે. આ કસરત શ્વાસ અંદર ખેંચવા (Inspiration) માટે છે.
૧. સ્થિતિ (Position): ખુરશીમાં અથવા પથારીમાં ટટ્ટાર બેસો. વાંકા વળીને બેસવાથી ફેફસાં પૂરેપૂરા ફૂલી શકતા નથી. ૨. ઉપકરણ પકડો: સ્પાયરોમીટરને તમારી આંખની સામે સીધું પકડો. તેને નમાવશો નહીં, નહીંતર બોલ ઉપર ચઢવામાં મુશ્કેલી પડશે. ૩. શ્વાસ બહાર કાઢો: શરૂ કરતા પહેલા સામાન્ય રીતે શ્વાસ બહાર કાઢો જેથી ફેફસાં ખાલી થાય. ૪. માઉથપીસ લગાવો: માઉથપીસને હોઠની વચ્ચે રાખીને તેને મજબૂત રીતે બંધ કરો જેથી હવા બાજુમાંથી લીક ન થાય. ૫. ધીમેથી શ્વાસ અંદર ખેંચો: હવે ઊંડો અને ધીમો શ્વાસ અંદર ખેંચો. તમારા શ્વાસના જોરથી ત્રણેય બોલને ઉપર ઉઠાવો. ૬. શ્વાસ રોકી રાખો (સૌથી મહત્વનું પગલું): જ્યારે બોલ ઉપર પહોંચી જાય, ત્યારે શ્વાસ લેવાનું ચાલુ રાખો અને ૩ થી ૫ સેકન્ડ સુધી શ્વાસ રોકી રાખો. આ સમયે બોલ નીચે પડી શકે છે, પરંતુ તમારે શ્વાસ અંદર જ રોકી રાખવાનો છે. ૭. શ્વાસ બહાર કાઢો: માઉથપીસ કાઢી લો અને ધીમેથી શ્વાસ બહાર કાઢો.
૩. શ્વાસ રોકવો કેમ મહત્વનો છે?
મોટાભાગના દર્દીઓ બોલ ઉપર જાય એટલે તરત જ શ્વાસ છોડી દે છે. પરંતુ ફિઝિયોથેરાપી મુજબ:
- જ્યારે તમે શ્વાસ રોકો છો, ત્યારે ફેફસાંના એવા ભાગો (Alveoli) જે સંકોચાઈ ગયા છે, તેમને ખુલવા માટે પૂરતો સમય મળે છે.
- શ્વાસ રોકવાથી ઓક્સિજનને લોહીમાં ભળવા માટે વધુ સમય મળે છે.
- જો તમે માત્ર બોલ ઉડાડીને તરત શ્વાસ છોડી દો છો, તો હવા ફેફસાંના ઉપરના ભાગમાંથી જ પાછી આવી જાય છે, નીચેના ભાગો સુધી પહોંચતી નથી.
૪. સામાન્ય ભૂલો જે ટાળવી જોઈએ
- ઉતાવળ કરવી: જો તમે બહુ ઝડપથી શ્વાસ ખેંચશો, તો બોલ તો ઉપર જશે પણ તમને ચક્કર આવી શકે છે અને ફેફસાં પૂરા ખુલશે નહીં. શ્વાસ ધીમો અને ઉંડો હોવો જોઈએ.
- ફૂંક મારવી: ઘણા દર્દીઓ સ્પાયરોમીટરમાં શ્વાસ બહાર કાઢે છે. યાદ રાખો, આ મશીન શ્વાસ અંદર ખેંચવા માટે છે.
- માત્ર એક વાર કરવું: આ કસરતનું પુનરાવર્તન જરૂરી છે. સામાન્ય રીતે કલાકમાં ૧૦ વાર આ પ્રક્રિયા કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની વિશેષ સલાહ
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, સ્પાયરોમીટરનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ નીચે મુજબ છે:
- હફિંગ (Huffing): સ્પાયરોમીટરના ૧૦ રાઉન્ડ પૂરા કર્યા પછી, ૨-૩ વાર જોરથી ‘હફ’ કરીને શ્વાસ બહાર કાઢો (જાણે અરીસા પર વરાળ કાઢતા હોવ). આનાથી ઢીલો થયેલો કફ બહાર આવશે.
- સફાઈ: માઉથપીસને દરરોજ હૂંફાળા પાણીથી સાફ કરો જેથી બેક્ટેરિયા ન ફેલાય.
- દુખાવો: જો ઓપરેશનના ટાંકાને કારણે શ્વાસ લેવામાં દુખાવો થતો હોય, તો પેટ પર ઓશીકું રાખીને તેને દબાવો (Bracing) અને પછી કસરત કરો.
નિષ્કર્ષ
સ્પાયરોમીટર એ માત્ર એક રમતનું સાધન નથી, પણ તમારા ફેફસાંનું જીવનરક્ષક સાધન છે. ત્રણ બોલ ઉડાડવા એ લક્ષ્ય નથી, પણ ફેફસાંને પૂરેપૂરા ખોલીને શ્વાસ રોકવો એ સાચી સારવાર છે. જો તમે ઓપરેશન પછી રિકવરી કરી રહ્યા હોવ, તો આ સાચી પદ્ધતિ અપનાવીને ન્યુમોનિયા જેવી તકલીફોથી બચી શકો છો.
