બાળકોમાં એકાગ્રતા વધારવા માટેના પાયાના યોગાસનો.

🧘 બાળકોમાં એકાગ્રતા (Concentration) વધારવા માટેના પાયાના યોગાસનો

આજના ડિજિટલ યુગમાં બાળકોનું મન સતત સોશિયલ મીડિયા, ગેમ્સ અને ટીવીના આકર્ષણો વચ્ચે ઘેરાયેલું રહે છે. પરિણામે, અભ્યાસમાં એકાગ્રતાનો અભાવ, યાદશક્તિ ઓછી થવી અને માનસિક ચંચળતા જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની ગઈ છે. ‘એકાગ્રતા’ એ કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ મનનું એક કૌશલ્ય છે જેને યોગ દ્વારા કેળવી શકાય છે.

યોગ માત્ર શરીરને લવચીક નથી બનાવતું, પણ તે મગજના જ્ઞાનતંતુઓને શાંત કરી એકાગ્રતા વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે. આ લેખમાં આપણે બાળકો માટે ખાસ એવા પાયાના યોગાસનો વિશે જાણીશું જે તેમના માનસિક વિકાસમાં પાયાનું કામ કરશે.

૧. એકાગ્રતા વધારવા માટે યોગ કેવી રીતે કામ કરે છે?

• સંતુલન (Balance): જ્યારે બાળક કોઈ એક પગ પર ઉભા રહેવાની કોશિશ કરે છે, ત્યારે તેનું મગજ બીજે ક્યાંય ભટકી શકતું નથી. આ પ્રક્રિયા મનને એક જગ્યાએ સ્થિર કરવાનું શીખવે છે.
• ઓક્સિજનનો પુરવઠો: પ્રાણાયામ અને યોગથી મગજ તરફ લોહી અને ઓક્સિજનનું પરિભ્રમણ વધે છે, જે બૌદ્ધિક ક્ષમતા સુધારે છે.
• તનાવમાં ઘટાડો: પરીક્ષાનો ડર કે સ્પર્ધાનો તણાવ દૂર થવાથી બાળક વધુ સારી રીતે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે.

૨. બાળકો માટે શ્રેષ્ઠ યોગાસનો

બાળકોને યોગ કરાવતી વખતે તેને ‘રમત’ તરીકે રજૂ કરવા જોઈએ. નીચે મુજબના આસનો એકાગ્રતા માટે અદભૂત છે:

A. વૃક્ષાસન (Tree Pose)

આ આસન સંતુલન જાળવવા માટેનું શ્રેષ્ઠ આસન છે.

• રીત: સીધા ઉભા રહી, એક પગને વાળીને તેના પંજાને બીજા પગની સાથળ પર ટેકવો. બંને હાથ ઉપર કરી નમસ્કારની મુદ્રામાં રાખો.
• એકાગ્રતાની ટીપ: બાળકને કહો કે તે પોતાની સામેની દીવાલ પર કોઈ એક બિંદુ પર નજર સ્થિર કરે.
• ફાયદો: તે મનનું સંતુલન વધારે છે અને પગના સ્નાયુઓ મજબૂત કરે છે.

B. તાડાસન (Mountain Pose)

આ એક અત્યંત સરળ પણ પાયાનું આસન છે.

• રીત: બંને પગ ભેગા રાખી સીધા ઉભા રહો. શ્વાસ લેતા બંને હાથ ઉપર ખેંચો અને એડીને જમીનથી ઉંચી કરો (પંજા પર ઉભા રહો).
• ફાયદો: આનાથી શરીર ટટ્ટાર રહે છે અને કરોડરજ્જુ સીધી થવાથી મગજને સચોટ સંદેશા મળે છે. તે ઊંચાઈ વધારવામાં પણ મદદરૂપ છે.

C. ગરુડાસન (Eagle Pose)

આ આસન થોડું પડકારજનક છે, જે બાળકોને ગમે છે.

• રીત: એક પગને બીજા પગની આસપાસ વિંટાળી દો અને હાથને પણ તેવી જ રીતે ગૂંથો.
• ફાયદો: આ આસન કરવા માટે અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષાની એકાગ્રતાની જરૂર પડે છે, જે મગજના બંને ગોળાર્ધ (Hemispheres) ને સક્રિય કરે છે.

D. સર્વાંગાસન (Shoulder Stand)

આને ‘આસનોનો રાજા’ કહેવામાં આવે છે (નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ કરવું).

• રીત: પીઠ પર સૂઈને બંને પગ અને કમરને આકાશ તરફ ઉંચા કરો, ખભા પર વજન રાખો.
• ફાયદો: આનાથી મગજ તરફ રક્ત પ્રવાહ વધે છે, જે યાદશક્તિ અને બુદ્ધિશક્તિ તેજ બનાવે છે.

૩. એકાગ્રતા માટે શક્તિશાળી પ્રાણાયામ

આસનોની સાથે શ્વાસોશ્વાસની પ્રક્રિયા મનને શાંત કરવા માટે અનિવાર્ય છે:

૧. ભ્રામરી પ્રાણાયામ: બંને કાન બંધ કરી, આંખો પર આંગળીઓ રાખી ‘ૐ’ નો ગુંજારવ (મધમાખી જેવો અવાજ) કરવો. આ મગજના કોષોને વાઈબ્રેટ કરીને શાંત કરે છે. ૨. અનુલોમ-વિલોમ: આ પ્રાણાયામથી મગજની નસો શુદ્ધ થાય છે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની શક્તિ વધે છે.

૪. વાલીઓ માટે ખાસ સૂચનાઓ

• નિયમિતતા: અઠવાડિયામાં એકવાર યોગ કરવાથી ફાયદો નહીં થાય. બાળકને રોજ ૧૫-૨૦ મિનિટ યોગ કરાવવાની આદત પાડો.
• સમય: સવારનો સમય યોગ માટે શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે ત્યારે વાતાવરણ શાંત હોય છે અને પેટ ખાલી હોય છે.
• દબાણ ન કરો: યોગને સજા ન બનાવો. સંગીત વગાડો અથવા તમે પોતે પણ તેમની સાથે જોડાવો જેથી તેમને મજા આવે.

૫. યોગ પછીનું ‘શાંતિ પાઠ’: શવાસન

બધા આસનો પૂરા થયા પછી ૫ મિનિટ માટે બાળકને ‘શવાસન’માં સૂવા દો. તેને કહો કે તે પોતાના શ્વાસને અનુભવે. આ વિરામ જ્ઞાનતંતુઓને ગ્રહણ કરેલી ઉર્જાને પચાવવામાં મદદ કરે છે.

નિષ્કર્ષ

યોગ એ માત્ર શારીરિક કસરત નથી, પણ તે બાળકોના મનને શિસ્તબદ્ધ કરવાની એક રીત છે. નિયમિત યોગાભ્યાસથી બાળકનો અભ્યાસમાં રસ વધશે, તે વધુ રચનાત્મક (Creative) બનશે અને તેની નિર્ણય લેવાની શક્તિ સુધરશે. યાદ રાખો, તંદુરસ્ત શરીરમાં જ તંદુરસ્ત મનનો વાસ હોય છે.