સ્ટ્રોક પછી હાથની આંગળીઓની ગ્રીપ (પકડ) પાછી લાવવાની થેરાપી.

સ્ટ્રોક (લકવો) પછી શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ આવવી સામાન્ય છે, પરંતુ સૌથી મોટો પડકાર હાથના પંજા અને આંગળીઓની હિલચાલ પાછી લાવવાનો હોય છે. ચાલવાનું કદાચ દર્દી વહેલું શીખી જાય છે, પરંતુ લખવું, જમવું કે શર્ટના બટન બંધ કરવા જેવી ઝીણી કામગીરી (Fine Motor Skills) માટે આંગળીઓની પકડ એટલે કે ‘ગ્રીપ’ ખૂબ જરૂરી છે.

ફિઝિયોથેરાપી અને ઓક્યુપેશનલ થેરાપી દ્વારા મગજને ‘ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી’ (Neuroplasticity) ની મદદથી ફરીથી તાલીમ આપી શકાય છે. આ લેખમાં આપણે સ્ટ્રોક પછી હાથની પકડ સુધારવાની શ્રેષ્ઠ રીતો વિશે જાણીશું.

Table of Contents

૧. પકડ કેમ જતી રહે છે? (સમજણ)

સ્ટ્રોક દરમિયાન મગજના જે ભાગમાં નુકસાન થાય છે, તે સ્નાયુઓને સંદેશ મોકલવાનું બંધ કરી દે છે. આનાથી બે પ્રકારની સમસ્યા થાય છે:

સ્પેસ્ટિસિટી (Spasticity): આંગળીઓ મુઠ્ઠીની જેમ અંદરની તરફ વળી જાય છે અને સખત થઈ જાય છે.
ફ્લેસિડિટી (Flaccidity): આંગળીઓ એકદમ ઢીલી પડી જાય છે અને તેમાં જાન રહેતી નથી.

૨. આંગળીઓની ગ્રીપ માટેની શ્રેષ્ઠ કસરતો

પાયાની રિકવરી માટે નીચે મુજબની કસરતો નિયમિત દિવસમાં ૨-૩ વાર કરવી જોઈએ:

A. ટેબલ ટોપ સ્ટ્રેચિંગ (Passive Stretching)

જો આંગળીઓ એકદમ કડક હોય, તો સારા હાથની મદદથી અસરગ્રસ્ત હાથની દરેક આંગળીને ધીમે-ધીમે પાછળની તરફ ખેંચો. ૧૫ સેકન્ડ પકડી રાખો. આનાથી સ્નાયુઓની જકડન ઘટશે.

B. જેલી બોલ સ્ક્વીઝ (Grip Strengthening)

સોફ્ટ સ્માઈલી બોલ અથવા જેલી બોલનો ઉપયોગ કરો.

રીત: બોલને હથેળીમાં રાખી પૂરી તાકાતથી દબાવો અને ૫ સેકન્ડ પછી છોડી દો. આ ૧૦-૧૫ વાર કરો.
ફાયદો: આનાથી હથેળીના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે.

C. ફિંગર ટેપિંગ (Precision Training)

રીત: અંગૂઠાના ટેરવાને વારાફરતી દરેક આંગળીના ટેરવા સાથે અડાડો (Thumb to Index, Middle, Ring, and Pinky).
ફાયદો: આ ઝીણી પકડ સુધારવા માટેની શ્રેષ્ઠ કસરત છે.

D. પેન સ્પિનિંગ અથવા રોલિંગ

રીત: ટેબલ પર એક પેન અથવા લાકડી રાખો. તેને હથેળી અને આંગળીઓની મદદથી આગળ-પાછળ રોલ કરો.

૩. થેરાપીમાં વપરાતા આધુનિક સાધનો

૧. પુટ્ટી થેરાપી (Therapy Putty): આ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની ક્લે (માટી) જેવી હોય છે. તેને ખેંચવી, દબાવવી અથવા તેમાંથી નાની ગોળીઓ બનાવવી એ આંગળીઓ માટે જીમ સમાન છે. ૨. ગ્રિપર (Hand Gripper): સ્નાયુઓમાં થોડી તાકાત આવ્યા પછી રેઝિસ્ટન્સ ગ્રિપરનો ઉપયોગ કરી શકાય. ૩. ન્યુરો-મસ્ક્યુલર ઇલેક્ટ્રિકલ સ્ટીમ્યુલેશન (NMES): ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ મશીન દ્વારા સ્નાયુઓને ઇલેક્ટ્રિક કરંટ આપે છે જેથી આંગળીઓ આપમેળે સંકોચાય અને મગજને સંદેશ પહોંચે.

૪. ‘કન્સ્ટ્રેન્ટ-ઇન્ડ્યુસ્ડ મૂવમેન્ટ થેરાપી’ (CIMT)

આ એક અત્યંત અસરકારક પદ્ધતિ છે.

રીત: દર્દીના ‘સારા હાથ’ પર મોજું પહેરાવી દેવામાં આવે છે અથવા તેને બાંધી દેવામાં આવે છે, જેથી દર્દી ફરજિયાતપણે તેના ‘નબળા હાથ’નો જ ઉપયોગ કરે.
પરિણામ: આનાથી મગજને નબળા હાથનો ઉપયોગ કરવા માટે નવો રસ્તો (Wiring) બનાવવાની ફરજ પડે છે.

૫. ઘરે કરી શકાય તેવી એક્ટિવિટી (Task-Oriented)

કસરત સિવાય રોજિંદા કામમાં હાથનો ઉપયોગ વધારવો:

થાંભલીમાં સિક્કા નાખવા.
કાર્ડ્સ (પત્તા) ચીપવા અથવા ગોઠવવા.
ચોખા કે દાળના દાણાને એક વાટકીમાંથી બીજી વાટકીમાં વીણવા.
ડોલ કે કપડાં ધોવાની ક્લિપ (Clips) ભરાવવી અને કાઢવી.

નિષ્કર્ષ

સ્ટ્રોક પછી આંગળીઓની રિકવરી ધીમી હોય છે અને તેમાં ખૂબ જ ધીરજની જરૂર હોય છે. ‘રિપીટિશન’ (પુનરાવર્તન) એ રિકવરીની ચાવી છે. દિવસમાં જેટલી વધુ વાર તમે હાથનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયત્ન કરશો, એટલી જ જલ્દી ગ્રીપ પાછી આવશે.